<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?> <TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hans-HK" xml:id="X26n0566"> <teiHeader> <fileDesc> <titleStmt> <title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 566 般若心经彙纂</title> <title xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经数位版, No. 566 般若心经彙纂</title> <author>淸 孙念劬纂</author> <respStmt> <resp>Electronic Version by</resp> <name>CBETA</name> </respStmt> </titleStmt> <editionStmt> <edition>XML TEI P5</edition> <respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Xuzangjing</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt> </editionStmt> <extent>1卷</extent> <publicationStmt> <idno type="CBETA"> <idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">566</idno> </idno> <distributor> <name>中华电子<persName>佛</persName>典协会 (CBETA)</name> <address> <addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine> </address> </distributor> <availability> <p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p> </availability> <date>2022-10-12 23:43:51 +0800</date> </publicationStmt> <sourceDesc> <bibl> <title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title> <title level="s" xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经</title> <title level="m" xml:lang="zh-Hans">般若心经彙纂</title> </bibl> </sourceDesc> </fileDesc> <encodingDesc> <projectDesc> <p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p> <p xml:lang="zh-Hans" cb:type="ly">CBETA 人工输入，CBETA 扫瞄辨识</p> </projectDesc> <editorialDecl> <punctuation resp="#resp1"><p>原书标点</p></punctuation> </editorialDecl> <tagsDecl> <namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> <tagUsage gi="rdg"> <listWit> <witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness> <witness xml:id="wit.orig">【卍续】</witness> </listWit> </tagUsage> </namespace> </tagsDecl> <charDecl> <char xml:id="CB00215"> <charName>CBETA CHARACTER CB00215</charName> <mapping cb:dec="983255" type="PUA">U+F00D7</mapping> <mapping type="normal_unicode">U+7398</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[王*巳]</value></charProp></char> <char xml:id="CB00746"> <charName>CBETA CHARACTER CB00746</charName> <mapping cb:dec="983786" type="PUA">U+F02EA</mapping> <mapping type="normal_unicode">U+262D0</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>罩</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[(ㄇ@人)/卓]</value></charProp></char> <char xml:id="CB15081"> <charName>CBETA CHARACTER CB15081</charName> <mapping cb:dec="998121" type="PUA">U+F3AE9</mapping> <mapping type="unicode">U+41FF</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>策</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[竺-二+束]</value></charProp></char> <char xml:id="CB18834"> <charName>CBETA CHARACTER CB18834</charName> <mapping cb:dec="1001874" type="PUA">U+F4992</mapping> <charProp><localName>composition</localName><value>编⃝</value></charProp></char> </charDecl> </encodingDesc> <profileDesc> <langUsage> <language ident="en">English</language> <language ident="zh-Hans">Chinese (Traditional)</language> </langUsage> </profileDesc> <revisionDesc> <change when="2013-05-20"> <name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication </change> <change when="2006-08-01T10:23:10"> Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT </change> </revisionDesc> </teiHeader> <text><body> <milestone unit="juan" n="1"/> <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0916b" n="0916b"/> <lb ed="X" n="0916b01"/> <lb ed="X" n="0916b02"/> <lb ed="X" n="0916b03"/> <lb ed="X" n="0916b04"/> <lb ed="X" n="0916b05"/> <lb ed="X" n="0916b06"/> <lb ed="X" n="0916b07"/> <lb ed="X" n="0916b08"/> <lb ed="X" n="0916b09"/> <lb ed="X" n="0916b10"/> <lb ed="X" n="0916b11"/> <lb ed="X" n="0916b12"/> <lb ed="X" n="0916b13"/> <lb ed="X" n="0916b14"/> <lb ed="X" n="0916b15"/> <lb ed="X" n="0916b16"/> <lb ed="X" n="0916b17"/><cb:docNumber>No. 566</cb:docNumber> <lb ed="X" n="0916b18"/><lb ed="R042" n="0045a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead><anchor xml:id="nkr_note_orig_0916001" n="0916001"/>般若心经彙纂</cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0916b19"/> <lb ed="X" n="0916b20"/><lb ed="R042" n="0045a02"/><cb:div type="xu"><cb:mulu type="序" level="1">序</cb:mulu><p xml:id="pX26p0916b2001">心经辞寡而道大。言微而旨深。实众生长夜之明灯。 <lb ed="X" n="0916b21"/><lb ed="R042" n="0045a03"/>诸<persName>佛</persName>之慧命也。参之而得其旨。则宰制一身。统驭万 <lb ed="X" n="0916b22"/><lb ed="R042" n="0045a04"/>变。自利利他。入世出世。无所不宜。究其关键。在照见 <lb ed="X" n="0916b23"/><lb ed="R042" n="0045a05"/>五蕴皆空一句。为全经之扼要。大抵道之不明。心之 <lb ed="X" n="0916b24"/><lb ed="R042" n="0045a06"/>难治。总根于我相。<persName>如来</persName>知我相之毒害甚大。故即一 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0916c" n="0916c"/> <lb ed="X" n="0916c01"/><lb ed="R042" n="0045a07"/>性而开色心。即色心而开五蕴。即五蕴而开十二入。 <lb ed="X" n="0916c02"/><lb ed="R042" n="0045a08"/>十八界。且详之为十二因缘。究其指归。不出色心二 <lb ed="X" n="0916c03"/><lb ed="R042" n="0045a09"/>法也。而心法之精。则以智得俱无为究竟。奈凡夫无 <lb ed="X" n="0916c04"/><lb ed="R042" n="0045a10"/>识。辄云<persName>佛</persName>教空虚不实。不知<persName>佛</persName>法乃真实不虚。盖所 <lb ed="X" n="0916c05"/><lb ed="R042" n="0045a11"/>言正欲去愚迷之虚。立本性之实也。所言之空。乃相 <lb ed="X" n="0916c06"/><lb ed="R042" n="0045a12"/>空耳。所存者。本性也。性相不明。执诸幻相。遂愚及世 <lb ed="X" n="0916c07"/><lb ed="R042" n="0045a13"/>人。祸及今古。恣情纵识。飘沦苦海。出没无常。改头换 <lb ed="X" n="0916c08"/><lb ed="R042" n="0045a14"/>面。横竖毛羽。寧有<anchor xml:id="nkr_note_add_0916c0801" n="0916c0801"/><anchor xml:id="beg0916c0801" n="0916c0801"/>已<anchor xml:id="end0916c0801"/>哉。所以我<persName>佛</persName>欲人去愚迷之虚。 <lb ed="X" n="0916c09"/><lb ed="R042" n="0045a15"/>立本性之实。说法指示。密谭实相。心光不发。则性海 <lb ed="X" n="0916c10"/><lb ed="R042" n="0045a16"/>弗澄。心非异功。经非异教。以观照为宗。而归于智得 <lb ed="X" n="0916c11"/><lb ed="R042" n="0045a17"/>俱忘。则真实了義也。夫见地明而不修观行。何异有 <lb ed="X" n="0916c12"/><lb ed="R042" n="0045a18"/>田不耕。观行不修。必致心有罣碍。不得自在。无明炽 <lb ed="X" n="0916c13"/><lb ed="R042" n="0045b01"/>燃。情识固结。而本有之智光。埋没尽矣。<note place="inline">念劬</note>早参教 <lb ed="X" n="0916c14"/><lb ed="R042" n="0045b02"/>乘。幸未沉落坑堑。黑头俄白。悲境夺欢。静溯平生。宛 <lb ed="X" n="0916c15"/><lb ed="R042" n="0045b03"/>如一梦。纂录此经。不觉涕泪横集。虽来日苦少。犹欲 <lb ed="X" n="0916c16"/><lb ed="R042" n="0045b04"/>痛自鞭<g ref="#CB15081">策</g>。于末路而一拔长劫之情根焉。是编之纂。 <lb ed="X" n="0916c17"/><lb ed="R042" n="0045b05"/>廣搜博採。亦久历岁时。理精说备。观者玩索而熏习 <lb ed="X" n="0916c18"/><lb ed="R042" n="0045b06"/>之。不无小補。与金刚经幷刻。募印五千零四十八卷。 <lb ed="X" n="0916c19"/><lb ed="R042" n="0045b07"/>用廣流传。以不负我<persName>佛</persName>慈悲普度之意。三教圣人。皆 <lb ed="X" n="0916c20"/><lb ed="R042" n="0045b08"/>未外心以言教。无量众生。皆可因教以成功。读者因 <lb ed="X" n="0916c21"/><lb ed="R042" n="0045b09"/>教明心。转诸识以成正智。空幻相而悟真宗。即心即 <lb ed="X" n="0916c22"/><lb ed="R042" n="0045b10"/><persName>佛</persName>。真常无碍。妙觉圆明。尙何有苦厄之不度哉。</p> <lb ed="X" n="0916c23"/><lb ed="R042" n="0045b11"/><p xml:id="pX26p0916c2301">乾隆五十九年岁次甲寅七月朔日述甫孙念劬谨 <lb ed="X" n="0916c24"/><lb ed="R042" n="0045b12"/>识。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0917a" n="0917a"/> <lb ed="X" n="0917a01"/><lb ed="R042" n="0045b13"/> <lb ed="X" n="0917a02"/><lb ed="R042" n="0045b14"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">原起</cb:mulu><head>原起</head> <lb ed="X" n="0917a03"/><lb ed="R042" n="0045b15"/><p xml:id="pX26p0917a0301">贤首以此经为释迦牟尼<persName>佛</persName>说。寻珠云。此观自在菩 <lb ed="X" n="0917a04"/><lb ed="R042" n="0045b16"/>萨所说也。施护本云。<persName>世尊</persName>在<name role="" type="person">灵鹫山</name>中。入甚深光 <lb ed="X" n="0917a05"/><lb ed="R042" n="0045b17"/>明。宣说正法三摩提竟。舍利子白观自在菩萨。言 <lb ed="X" n="0917a06"/><lb ed="R042" n="0045b18"/>若有人欲修学甚深般若法门者。当云何修学。而 <lb ed="X" n="0917a07"/><lb ed="R042" n="0046a01"/>观自在菩萨遂说此经。此经乃<persName>世尊</persName>所说大部般 <lb ed="X" n="0917a08"/><lb ed="R042" n="0046a02"/>若之精要。故知菩萨之说。即<persName>世尊</persName>之语也。观自在 <lb ed="X" n="0917a09"/><lb ed="R042" n="0046a03"/>即观世音。昔<anchor xml:id="nkr_note_add_0917a0901" n="0917a0901"/><anchor xml:id="beg0917a0901" n="0917a0901"/>已<anchor xml:id="end0917a0901"/>成<persName>佛</persName>。号正法明。退居等觉。辅<persName>佛</persName>行 <lb ed="X" n="0917a10"/><lb ed="R042" n="0046a04"/>化。于深般若久<anchor xml:id="nkr_note_add_0917a1001" n="0917a1001"/><anchor xml:id="beg0917a1001" n="0917a1001"/>已<anchor xml:id="end0917a1001"/>修行。将说心要。经文先叙其自 <lb ed="X" n="0917a11"/><lb ed="R042" n="0046a05"/>行。以表说之不虚。</p> <lb ed="X" n="0917a12"/><lb ed="R042" n="0046a06"/><p xml:id="pX26p0917a1201">心经至东土。凡经五译。第一後秦鸠摩罗什译。名摩 <lb ed="X" n="0917a13"/><lb ed="R042" n="0046a07"/>诃般若波罗蜜大明咒经。<note place="inline">字句与<name role="" type="person">玄奘</name>本多寡稍有不同</note>二唐玄 <lb ed="X" n="0917a14"/><lb ed="R042" n="0046a08"/>奘译。名般若波罗蜜多心经。即今所流通者。<note place="inline">共五十四 <lb ed="X" n="0917a15"/><lb ed="R042" n="0046a09"/>句二百六十八字。五译独此流传</note>三唐利言译。名与奘师同。四宋 <lb ed="X" n="0917a16"/><lb ed="R042" n="0046a10"/>法月译。名普遍智藏般若波罗蜜经。五宋施护译。 <lb ed="X" n="0917a17"/><lb ed="R042" n="0046a11"/>名<persName>佛</persName>说圣<persName>佛</persName>母般若波罗蜜多经。藏本唯秦与玄 <lb ed="X" n="0917a18"/><lb ed="R042" n="0046a12"/>奘二译。馀译不载<note place="inline">五译唯奘译流通者。一顺古。以文義尤善。古来皆崇此本故。二 <lb ed="X" n="0917a19"/><lb ed="R042" n="0046a13"/>从用。奘师往回西域。唯凭此本。遣魔障故。神僧传云。奘师西行。至<name role="" type="person">罽宾国</name>。道险不可过。遇一老僧。口授此 <lb ed="X" n="0917a20"/><lb ed="R042" n="0046a14"/>经。令奘诵之。遂得山川平易。道路开通。虎豹藏形。魔鬼潜迹。得至<persName>佛</persName>国取经而归（慈恩传与此少异）</note>。</p> <lb ed="X" n="0917a21"/><lb ed="R042" n="0046a15"/><p xml:id="pX26p0917a2101">经有五義。一释名。二辨体。三明宗。四论用。五判教相。 <lb ed="X" n="0917a22"/><lb ed="R042" n="0046a16"/>夫法有名。名必诠体。显体由宗。宗成有用。判以教 <lb ed="X" n="0917a23"/><lb ed="R042" n="0046a17"/>相。则区以别矣。今题以法喩为名。实相为体。观照 <lb ed="X" n="0917a24"/><lb ed="R042" n="0046a18"/>为宗。度苦为用。大乘为教相。五者皆经中之旨。般 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0917b" n="0917b"/> <lb ed="X" n="0917b01"/><lb ed="R042" n="0046b01"/>若波罗蜜多是法。心字是喩。此经是般若中统要 <lb ed="X" n="0917b02"/><lb ed="R042" n="0046b02"/>之妙義。喩人心藏为主要统极之本。实相。即诸法 <lb ed="X" n="0917b03"/><lb ed="R042" n="0046b03"/>空相也。观照。即照见五蕴皆空也。度苦。即度一切 <lb ed="X" n="0917b04"/><lb ed="R042" n="0046b04"/>苦厄也。大乘。即菩萨所行深般若也。</p> <lb ed="X" n="0917b05"/><lb ed="R042" n="0046b05"/><p xml:id="pX26p0917b0501">诸经题不出人喩法三。单人。则<persName>佛</persName>说阿弥陀经等。单 <lb ed="X" n="0917b06"/><lb ed="R042" n="0046b06"/>法。则大般若涅槃经等。单喩。则梵网经等。人法兼。 <lb ed="X" n="0917b07"/><lb ed="R042" n="0046b07"/>则文殊问般若经等。法喩兼。妙法莲花经等。人喩 <lb ed="X" n="0917b08"/><lb ed="R042" n="0046b08"/>兼。则<persName>如来</persName>狮子吼经等。人法喩三。则大方廣<persName>佛</persName>华 <lb ed="X" n="0917b09"/><lb ed="R042" n="0046b09"/>严经等是也<note place="inline">见義句诠</note>。</p> <lb ed="X" n="0917b10"/><lb ed="R042" n="0046b10"/><p xml:id="pX26p0917b1001">实相般若。是万行指归。诸<persName>佛</persName>正印。故以为体。诸法空 <lb ed="X" n="0917b11"/><lb ed="R042" n="0046b11"/>相。即实相也。照五蕴空。是观照般若。非照则实相 <lb ed="X" n="0917b12"/><lb ed="R042" n="0046b12"/>不显。故以为宗。观照是因。度苦是果。度苦是般若 <lb ed="X" n="0917b13"/><lb ed="R042" n="0046b13"/>之力用。故以为用。</p> <lb ed="X" n="0917b14"/><lb ed="R042" n="0046b14"/><p xml:id="pX26p0917b1401">四教藏通别圆。此经捨藏。具通别圆三教。而文意在 <lb ed="X" n="0917b15"/><lb ed="R042" n="0046b15"/>圆。不妨带粗显妙。故指蕴界处入等。皆即实相。辨 <lb ed="X" n="0917b16"/><lb ed="R042" n="0046b16"/>教是约法。大乘似约人说。盖此法乃菩萨所行。三 <lb ed="X" n="0917b17"/><lb ed="R042" n="0046b17"/>世<persName>佛</persName>所依。故云大乘耳。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0917b18"/><lb ed="R042" n="0046b18"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">读法</cb:mulu><head>读法</head> <lb ed="X" n="0917b19"/><lb ed="R042" n="0047a01"/><p xml:id="pX26p0917b1901">观者。内照。自在者。解脱无碍。观是所修之因。自在是 <lb ed="X" n="0917b20"/><lb ed="R042" n="0047a02"/>所得之果。菩萨是所证之位。<note place="inline">首句通篇总冒</note>行深。申所得 <lb ed="X" n="0917b21"/><lb ed="R042" n="0047a03"/>内观之因。照见。申所得自在之果。度苦。申所得菩 <lb ed="X" n="0917b22"/><lb ed="R042" n="0047a04"/>萨之位<note place="inline">三句通篇总纲</note>。</p> <lb ed="X" n="0917b23"/><lb ed="R042" n="0047a05"/><p xml:id="pX26p0917b2301">贤首云。初略标纲要。自色不异空下。廣陈实義。于中 <lb ed="X" n="0917b24"/><lb ed="R042" n="0047a06"/>有五。一拂外疑。二显法体。三明所離。四辨所得。五 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0917c" n="0917c"/> <lb ed="X" n="0917c01"/><lb ed="R042" n="0047a07"/>结歎勝能。</p> <lb ed="X" n="0917c02"/><lb ed="R042" n="0047a08"/><p xml:id="pX26p0917c0201">经说蕴空。先有个照见。有个行深般若。有个观自在。 <lb ed="X" n="0917c03"/><lb ed="R042" n="0047a09"/>此处正须契悟。盖<persName>佛</persName>者觉也。原非以空立教。若徒 <lb ed="X" n="0917c04"/><lb ed="R042" n="0047a10"/>认空字作欛柄。其病不细。楞伽经曰。空生大觉中。 <lb ed="X" n="0917c05"/><lb ed="R042" n="0047a11"/>如海一沤发。紫柏谓空只是对病之药。病去即药 <lb ed="X" n="0917c06"/><lb ed="R042" n="0047a12"/>无所施。後人目释氏为空门。非<persName>佛</persName>菩萨心。此言不 <lb ed="X" n="0917c07"/><lb ed="R042" n="0047a13"/>可不知。</p> <lb ed="X" n="0917c08"/><lb ed="R042" n="0047a14"/><p xml:id="pX26p0917c0801">经以智得两忘为究竟。即空觉极圆。寂灭现前之旨。 <lb ed="X" n="0917c09"/><lb ed="R042" n="0047a15"/>楞严二十五圆通。独进观世音。从闻思修入三摩 <lb ed="X" n="0917c10"/><lb ed="R042" n="0047a16"/>地。为行人标準。是此经的证。学者唯自识此心。则 <lb ed="X" n="0917c11"/><lb ed="R042" n="0047a17"/>教乘皆为我有。否则从文字牵转。终无入头处<note place="inline">经註 <lb ed="X" n="0917c12"/><lb ed="R042" n="0047a18"/>云。心即本觉真性。常住真心也。一切攀缘内心。妄念分别。立知立见。是心生灭意识。非复本觉之心矣。昭 <lb ed="X" n="0917c13"/><lb ed="R042" n="0047b01"/>昭灵灵。六七八识聚影于内。谓之内心。见闻觉知。缘起尘境。发现于外。谓之外心。皆非本觉妙心。妙觉本 <lb ed="X" n="0917c14"/><lb ed="R042" n="0047b02"/>心也。本妙明心。不在内。不在外。不在中间。非有真悟。不能契也。是以楞严七处征心。都无是处</note>。</p> <lb ed="X" n="0917c15"/><lb ed="R042" n="0047b03"/><p xml:id="pX26p0917c1501">六根是五蕴的根蒂。六尘合六根为十二处。是五蕴 <lb ed="X" n="0917c16"/><lb ed="R042" n="0047b04"/>的处所。六识幷前十二处为十八界。是五蕴的界 <lb ed="X" n="0917c17"/><lb ed="R042" n="0047b05"/>分。虽种种分别。各异其名。总不出色心二法。<note place="inline">眼耳鼻舌 <lb ed="X" n="0917c18"/><lb ed="R042" n="0047b06"/>身色声香味触。为色法。意为心法。法乃心色各半。盖以心中之意。分别五尘而生法相也</note>自空 <lb ed="X" n="0917c19"/><lb ed="R042" n="0047b07"/>中无色。至无智亦无得。明自初地至大乘。皆当了 <lb ed="X" n="0917c20"/><lb ed="R042" n="0047b08"/>此蕴空法以复真体。</p> <lb ed="X" n="0917c21"/><lb ed="R042" n="0047b09"/><p xml:id="pX26p0917c2101">质言论四谛。谛者。实也。谓三界内实苦。三界外实乐。 <lb ed="X" n="0917c22"/><lb ed="R042" n="0047b10"/>实有灭可证。实有道可修。未悟大乘如幻三昧之 <lb ed="X" n="0917c23"/><lb ed="R042" n="0047b11"/>理。故曰四谛。</p> <lb ed="X" n="0917c24"/><lb ed="R042" n="0047b12"/><p xml:id="pX26p0917c2401">寻珠云。或问智得正是实证。何故言无。答云。正照空 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0918a" n="0918a"/> <lb ed="X" n="0918a01"/><lb ed="R042" n="0047b13"/>时。照外无空。空外无照。如空。合空似水投水。若有 <lb ed="X" n="0918a02"/><lb ed="R042" n="0047b14"/>智得。路便生矣。故般若以无得为宗。<note place="inline">智慧非有名相。著一智相。 <lb ed="X" n="0918a03"/><lb ed="R042" n="0047b15"/>即属妄相。存一智见。即属妄见。此经本为上根人修最上乘者说。若初修之士。正须依此发心。求智求得。 <lb ed="X" n="0918a04"/><lb ed="R042" n="0047b16"/>未可以为妄念而空之</note>。</p> <lb ed="X" n="0918a05"/><lb ed="R042" n="0047b17"/><p xml:id="pX26p0918a0501">经言除苦而申之以真实不虚。总为世人聚焚于火 <lb ed="X" n="0918a06"/><lb ed="R042" n="0047b18"/>宅中。辗转受苦。总无出期。<persName>佛</persName>在觉中。哀愍惨切。冀 <lb ed="X" n="0918a07"/><lb ed="R042" n="0048a01"/>人因言悟道。以脱離苦趣。又恐教法虽行。不信者 <lb ed="X" n="0918a08"/><lb ed="R042" n="0048a02"/>仍多。故复恺切提撕。以真实不虚示之也。人耽著 <lb ed="X" n="0918a09"/><lb ed="R042" n="0048a03"/>现前幻境。造种种业。其作乐处。皆是作苦处。迷真 <lb ed="X" n="0918a10"/><lb ed="R042" n="0048a04"/>丧本。万劫随落。人禽关头。力争只这些子。<persName>佛</persName>转法 <lb ed="X" n="0918a11"/><lb ed="R042" n="0048a05"/>轮。所以先说苦谛。人能知苦。畏苦不植苦因。即不 <lb ed="X" n="0918a12"/><lb ed="R042" n="0048a06"/>受苦果矣。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0918a13"/><lb ed="R042" n="0048a07"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">凡例</cb:mulu><head>凡例</head> <lb ed="X" n="0918a14"/><lb ed="R042" n="0048a08"/><p xml:id="pX26p0918a1401">此经分为七节。乃照依古本。<note place="inline">贤首亦如此分</note>每节标四字以 <lb ed="X" n="0918a15"/><lb ed="R042" n="0048a09"/>揭其旨。<note place="inline">释于上方</note>使读者易于寻绎。与金刚经三十二 <lb ed="X" n="0918a16"/><lb ed="R042" n="0048a10"/>分同例。</p> <lb ed="X" n="0918a17"/><lb ed="R042" n="0048a11"/><p xml:id="pX26p0918a1701">此经註解虽多。可宗者只有数种。唐国师贤首有略 <lb ed="X" n="0918a18"/><lb ed="R042" n="0048a12"/>疏。明<name role="" type="person">天界寺</name>僧宗泐<note place="inline">名如<anchor xml:id="nkr_note_add_0918a1801" n="0918a1801"/><anchor xml:id="beg0918a1801" n="0918a1801"/>玘<anchor xml:id="end0918a1801"/></note>有註解。金花宋濂有文 <lb ed="X" n="0918a19"/><lb ed="R042" n="0048a13"/>句。紫柏老人<note place="inline">名真可字达观</note>有论说。毛子晋刻略疏小钞。 <lb ed="X" n="0918a20"/><lb ed="R042" n="0048a14"/><note place="inline">系明季人所纂</note>乃採集各家。以为贤首略疏之註。<note place="inline">训诂极备于理 <lb ed="X" n="0918a21"/><lb ed="R042" n="0048a15"/>事精蕴尙少发明</note>大圆居士张有誉有義句诠。<note place="inline">纂集各说最为详备 <lb ed="X" n="0918a22"/><lb ed="R042" n="0048a16"/>提纲揭旨于理事精蕴极有发明</note>近今<name role="" type="person">龙兴寺</name>僧<note place="inline">雯瓗</note>有正解。其馀 <lb ed="X" n="0918a23"/><lb ed="R042" n="0048a17"/>所见。不足流传。亦不列其名目。</p> <lb ed="X" n="0918a24"/><lb ed="R042" n="0048a18"/><p xml:id="pX26p0918a2401">各经註解或详或略。不出训诂之体。阐发理蕴者罕 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0918b" n="0918b"/> <lb ed="X" n="0918b01"/><lb ed="R042" n="0048b01"/>见。唯義句诠超出诸本。是编採各帙之精言。全以 <lb ed="X" n="0918b02"/><lb ed="R042" n="0048b02"/>发明理蕴为主。而提纲揭旨。逐节详疏。尤使观者 <lb ed="X" n="0918b03"/><lb ed="R042" n="0048b03"/>易于得力。</p> <lb ed="X" n="0918b04"/><lb ed="R042" n="0048b04"/><p xml:id="pX26p0918b0401">此编所集各註。俱各冠以书名姓氏。其<anchor xml:id="nkr_note_orig_0918j01" n="0918j01"/>低头之总註。 <lb ed="X" n="0918b05"/><lb ed="R042" n="0048b05"/>所以不列姓氏者。乃義句诠所集。散见于各说之 <lb ed="X" n="0918b06"/><lb ed="R042" n="0048b06"/>中。或摘数行。或摘数句。以鄙意错综顚倒而贯串 <lb ed="X" n="0918b07"/><lb ed="R042" n="0048b07"/>之。说不一说。书非一书。故难冠以书名姓氏。非掠 <lb ed="X" n="0918b08"/><lb ed="R042" n="0048b08"/>美也。</p> <lb ed="X" n="0918b09"/><lb ed="R042" n="0048b09"/><p xml:id="pX26p0918b0901">上方所释。乃为各节标其要旨。析微抉奥。精義攸存。 <lb ed="X" n="0918b10"/><lb ed="R042" n="0048b10"/>兼補註中之所不逮。</p> <lb ed="X" n="0918b11"/><lb ed="R042" n="0048b11"/><p xml:id="pX26p0918b1101">註中所集各说。凡有论说冗长者。俱系节录。观者幸 <lb ed="X" n="0918b12"/><lb ed="R042" n="0048b12"/>弗以割截为嫌。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0918b13"/><lb ed="R042" n="0048b13"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">全经大旨</cb:mulu><head>全经大旨</head> <lb ed="X" n="0918b14"/><lb ed="R042" n="0048b14"/><p xml:id="pX26p0918b1401">此经<persName>世尊</persName>所说。乃大部般若之精要。故以心名。扫去 <lb ed="X" n="0918b15"/><lb ed="R042" n="0048b15"/>诸相。单说真空。不及枝葉。独标根本。此是文殊智门 <lb ed="X" n="0918b16"/><lb ed="R042" n="0048b16"/>首擧观自在者何。正以诸<persName>佛</persName>说法。单为众生度苦。观 <lb ed="X" n="0918b17"/><lb ed="R042" n="0048b17"/>世音是度苦厄的大菩萨。故特首擧之。以为真空妙 <lb ed="X" n="0918b18"/><lb ed="R042" n="0048b18"/>智的榜样。度苦厄幷不说他十四无畏。三十二应种 <lb ed="X" n="0918b19"/><lb ed="R042" n="0049a01"/>种神通。只说照见五蕴皆空一句。可见苦厄无量无 <lb ed="X" n="0918b20"/><lb ed="R042" n="0049a02"/>边。究其根本。只为不见蕴空耳。所以深般若只观真 <lb ed="X" n="0918b21"/><lb ed="R042" n="0049a03"/>空。又不在自心中观。而教舍利子从色上观起。只为 <lb ed="X" n="0918b22"/><lb ed="R042" n="0049a04"/>二乘人与初心菩萨观门。多落在断空一边。或離色 <lb ed="X" n="0918b23"/><lb ed="R042" n="0049a05"/>观空。或灭色名空。总唤作断空。此空虚豁断灭。无知 <lb ed="X" n="0918b24"/><lb ed="R042" n="0049a06"/>无用。不能现出万法。如何度得众生苦厄。所以教人 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0918c" n="0918c"/> <lb ed="X" n="0918c01"/><lb ed="R042" n="0049a07"/>从色上勘破。菩萨观色。不是实色。是随缘幻现而与 <lb ed="X" n="0918c02"/><lb ed="R042" n="0049a08"/>真空无两样的。观空不是断空。遍在一切色中而与 <lb ed="X" n="0918c03"/><lb ed="R042" n="0049a09"/>幻色无两样的。体既两不相離。用亦两不相碍。故曰 <lb ed="X" n="0918c04"/><lb ed="R042" n="0049a10"/>不异。然犹是二件。殊不知色以空为体。空以色为用。 <lb ed="X" n="0918c05"/><lb ed="R042" n="0049a11"/>不是两件融合而成的。不是一件分析得开的。如镜 <lb ed="X" n="0918c06"/><lb ed="R042" n="0049a12"/>现影。影即是镜。如波在水。水即是波。这是不二法门。 <lb ed="X" n="0918c07"/><lb ed="R042" n="0049a13"/>照见到这裡。方得自在。观照无馀蕴矣。因何又说诸 <lb ed="X" n="0918c08"/><lb ed="R042" n="0049a14"/>法空相四句。盖不异即是。照境犹存。恐人认此空相。 <lb ed="X" n="0918c09"/><lb ed="R042" n="0049a15"/>是照功所显。人力修成的。所以说此空相。即是人人 <lb ed="X" n="0918c10"/><lb ed="R042" n="0049a16"/>具足的真如自性。不生不灭。即真如中恒常不变義 <lb ed="X" n="0918c11"/><lb ed="R042" n="0049a17"/>也。不垢不净。不增不减。即真如中净法满足。毕竟平 <lb ed="X" n="0918c12"/><lb ed="R042" n="0049a18"/>等義也。就诸法中表出空相。令人识实相般若。真空 <lb ed="X" n="0918c13"/><lb ed="R042" n="0049b01"/>既是真如自性。所以一切俱離。下文紧接是故空中 <lb ed="X" n="0918c14"/><lb ed="R042" n="0049b02"/>无色。便出法界量外也。从五蕴空说起。直说到无智 <lb ed="X" n="0918c15"/><lb ed="R042" n="0049b03"/>无得一无所得田地。这无所得三字。是深般若的骨 <lb ed="X" n="0918c16"/><lb ed="R042" n="0049b04"/>子。实相不到这裡。不是非相的实相。观照不到这裡。 <lb ed="X" n="0918c17"/><lb ed="R042" n="0049b05"/>不是绝照的真照。所以特提出一句。以作上文真空 <lb ed="X" n="0918c18"/><lb ed="R042" n="0049b06"/>的归著。下文证果的根蒂。心无罣碍。根无所得来。无 <lb ed="X" n="0918c19"/><lb ed="R042" n="0049b07"/>恐怖梦想。根无罣碍来。无罣碍便是行成。所以又叠 <lb ed="X" n="0918c20"/><lb ed="R042" n="0049b08"/>一句无罣碍故。直下究竟涅槃。菩萨与<persName>佛</persName>。证涅槃。得 <lb ed="X" n="0918c21"/><lb ed="R042" n="0049b09"/>菩提。皆是依此无所得的般若波罗蜜。以为因也。谓 <lb ed="X" n="0918c22"/><lb ed="R042" n="0049b10"/>之大神大明无上无等等不亦宜乎。不可思议。唯咒 <lb ed="X" n="0918c23"/><lb ed="R042" n="0049b11"/>为然。般若岂不是咒。能除一切苦。真实不虚。正言般 <lb ed="X" n="0918c24"/><lb ed="R042" n="0049b12"/>若功用廣大也。然只说得般若波罗蜜多经。未说般 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0919a" n="0919a"/> <lb ed="X" n="0919a01"/><lb ed="R042" n="0049b13"/>若波罗蜜多咒。不能显般若離言绝相之妙。故说经 <lb ed="X" n="0919a02"/><lb ed="R042" n="0049b14"/>以示其修。又必说咒以显其妙。揭谛四语。可以文字 <lb ed="X" n="0919a03"/><lb ed="R042" n="0049b15"/>解说否。可以心思拟议否。若可说可议。不可以言咒。 <lb ed="X" n="0919a04"/><lb ed="R042" n="0049b16"/>即不可以言般若。直到心思路绝。文字性離。方与是 <lb ed="X" n="0919a05"/><lb ed="R042" n="0049b17"/>无智无得诸法空相相应。此全经之大略也。欲求自 <lb ed="X" n="0919a06"/><lb ed="R042" n="0049b18"/>在。宜细参之。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0919a07"/><lb ed="R042" n="0050a01"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">註解</cb:mulu><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0919a0701"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0919j01" n="0919j01"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0919j01" n="0919j01"/>般若波罗蜜多心经</p></cb:div> <lb ed="X" n="0919a08"/><lb ed="R042" n="0050a02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0919a0801">梵语般若。华言智慧。即人之本心。超情離见。湛寂 <lb ed="X" n="0919a09"/><lb ed="R042" n="0050a03"/>圆明之称。</p><p xml:id="pX26p0919a0905" cb:place="inline">寻珠云。不翻智慧者。即五不翻中尊 <lb ed="X" n="0919a10"/><lb ed="R042" n="0050a04"/>重不翻。</p><p xml:id="pX26p0919a1004" cb:place="inline">大论云。般若不可称。甚深极重。智慧轻 <lb ed="X" n="0919a11"/><lb ed="R042" n="0050a05"/>薄。不足以当之。慧乃别境五所之一也。般若无二 <lb ed="X" n="0919a12"/><lb ed="R042" n="0050a06"/>无分。无别无断。体用淸净。如如圆满。一味真常。故 <lb ed="X" n="0919a13"/><lb ed="R042" n="0050a07"/>云第一波罗蜜。若翻智慧。是杂染。非淸净。是有二。 <lb ed="X" n="0919a14"/><lb ed="R042" n="0050a08"/>非如如。是可分。非圆满。是有别。非真一。是有断。非 <lb ed="X" n="0919a15"/><lb ed="R042" n="0050a09"/>真常矣。故仍般若。则无比无俦。独尊独贵之義始 <lb ed="X" n="0919a16"/><lb ed="R042" n="0050a10"/>具。</p><p xml:id="pX26p0919a1602" cb:place="inline">细分有三。一实相般若。万法虚伪。全无有体。 <lb ed="X" n="0919a17"/><lb ed="R042" n="0050a11"/>唯此实体。不可破壞。无相之相。名为实相。所谓本 <lb ed="X" n="0919a18"/><lb ed="R042" n="0050a12"/>来面目。即五蕴根尘谛缘诸法之空相是。经云不 <lb ed="X" n="0919a19"/><lb ed="R042" n="0050a13"/>生不灭等。即一切种智也。二观照般若。離念而知。 <lb ed="X" n="0919a20"/><lb ed="R042" n="0050a14"/>離相之照。名为观照。乃圣凡等具。鉴物无碍之智。 <lb ed="X" n="0919a21"/><lb ed="R042" n="0050a15"/>经云行深照见等。即一切智也。盖实相即所照真 <lb ed="X" n="0919a22"/><lb ed="R042" n="0050a16"/>理。观照即能照妙慧。实相是体。观照是用。</p><p xml:id="pX26p0919a2217" cb:place="inline">三文字 <lb ed="X" n="0919a23"/><lb ed="R042" n="0050a17"/>般若。即显密文句。诠显般若者是。</p><p xml:id="pX26p0919a2314" cb:place="inline">集解云。非文 <lb ed="X" n="0919a24"/><lb ed="R042" n="0050a18"/>字无以起观照。非观照无以鉴实相。非实相则菩 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0919b" n="0919b"/> <lb ed="X" n="0919b01"/><lb ed="R042" n="0050b01"/>萨无所宗极也。极者何。证之谓也。</p><p xml:id="pX26p0919b0114" cb:place="inline">素华云。实相 <lb ed="X" n="0919b02"/><lb ed="R042" n="0050b02"/>常住为体。体即法身。观照契理为宗。宗即般若。文 <lb ed="X" n="0919b03"/><lb ed="R042" n="0050b03"/>字断疑为用。用即解脱。</p><p xml:id="pX26p0919b0310" cb:place="inline">寻珠曰。般若不外无明。 <lb ed="X" n="0919b04"/><lb ed="R042" n="0050b04"/>凡夫迷之。即般若而名无明。菩萨悟之。即无明而 <lb ed="X" n="0919b05"/><lb ed="R042" n="0050b05"/>成真智。诸<persName>佛</persName>证之。即无明而成果觉也。</p><p xml:id="pX26p0919b0516" cb:place="inline">〇波罗蜜 <lb ed="X" n="0919b06"/><lb ed="R042" n="0050b06"/>多。此云到彼岸。乃究竟義。</p><p xml:id="pX26p0919b0611" cb:place="inline">集解云。彼岸即是道 <lb ed="X" n="0919b07"/><lb ed="R042" n="0050b07"/>岸。对世人苦海言之也。有智慧者。照破烦恼不溺 <lb ed="X" n="0919b08"/><lb ed="R042" n="0050b08"/>情波。生死超然。妙契本有。所谓登彼岸。即是凭此 <lb ed="X" n="0919b09"/><lb ed="R042" n="0050b09"/>般若之妙用。究竟诸法之实相也。</p><p xml:id="pX26p0919b0914" cb:place="inline">质言云。凡夫 <lb ed="X" n="0919b10"/><lb ed="R042" n="0050b10"/>著有。二乘著空。三贤权位七地前浅位。虽能自他 <lb ed="X" n="0919b11"/><lb ed="R042" n="0050b11"/>两利。而幻化降心。犹存能所。不能消落二边。悉为 <lb ed="X" n="0919b12"/><lb ed="R042" n="0050b12"/>理智未圆。无明未尽。即等觉虽到岸。犹未免滞于 <lb ed="X" n="0919b13"/><lb ed="R042" n="0050b13"/>彼岸。唯<persName>佛</persName>一位。空五住。尽二死。证菩提涅槃。<anchor xml:id="nkr_note_add_0919b1301" n="0919b1301"/><anchor xml:id="beg0919b1301" n="0919b1301"/>已<anchor xml:id="end0919b1301"/>到 <lb ed="X" n="0919b14"/><lb ed="R042" n="0050b14"/>彼岸而不滞彼岸。返运慈航。于生死海中。济拔群 <lb ed="X" n="0919b15"/><lb ed="R042" n="0050b15"/>生。名为妙觉。</p><p xml:id="pX26p0919b1506" cb:place="inline">〇质言云。此经義理精要。复能统摄 <lb ed="X" n="0919b16"/><lb ed="R042" n="0050b16"/>八部般若。幷该五时教義。如人身具五官百骸。唯 <lb ed="X" n="0919b17"/><lb ed="R042" n="0050b17"/>心能管辖无遗。故喩如心。又观经文。前无证信发 <lb ed="X" n="0919b18"/><lb ed="R042" n="0050b18"/>起序文。後无信受奉行等语。亦是节其繁文。独揭 <lb ed="X" n="0919b19"/><lb ed="R042" n="0051a01"/>精要。皆取喩如心之证。</p><p xml:id="pX26p0919b1910" cb:place="inline">蒙求参云。旧解心字。作 <lb ed="X" n="0919b20"/><lb ed="R042" n="0051a02"/>证明心地之经。凡经皆证明心地。岂独此经。且经 <lb ed="X" n="0919b21"/><lb ed="R042" n="0051a03"/>中幷无另明心字義理处。只以作喩为确当。</p><p xml:id="pX26p0919b2118" cb:place="inline">钵 <lb ed="X" n="0919b22"/><lb ed="R042" n="0051a04"/>柄云。心字若作喩说。则般若无处安立。心是诸<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0919b23"/><lb ed="R042" n="0051a05"/>之性体。即般若心。非肉团粗浅之谓。上该果海。具 <lb ed="X" n="0919b24"/><lb ed="R042" n="0051a06"/>不生不灭波罗蜜多之体。下彻因源。具三界二十 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0919c" n="0919c"/> <lb ed="X" n="0919c01"/><lb ed="R042" n="0051a07"/>五有世间出世间之相用。</p><p xml:id="pX26p0919c0111" cb:place="inline">彙解云。心是般若之 <lb ed="X" n="0919c02"/><lb ed="R042" n="0051a08"/>体。般若是心之用。彼岸是般若心中所诣之实际 <lb ed="X" n="0919c03"/><lb ed="R042" n="0051a09"/>境。</p><p xml:id="pX26p0919c0302" cb:place="inline">〇紫柏云。此经是大部之纲骨。如人心藏为主 <lb ed="X" n="0919c04"/><lb ed="R042" n="0051a10"/>为要。乃统极之本也。经训常。又训路。常则天魔外 <lb ed="X" n="0919c05"/><lb ed="R042" n="0051a11"/>道不能阻壞。路则凡圣皆所共由。</p><p xml:id="pX26p0919c0514" cb:place="inline">寻珠云。经具 <lb ed="X" n="0919c06"/><lb ed="R042" n="0051a12"/>贯摄常法四義。谓贯串所应说義。摄持所化群機。 <lb ed="X" n="0919c07"/><lb ed="R042" n="0051a13"/>常则千圣不易。法则众生共轨。又经者径也。修行 <lb ed="X" n="0919c08"/><lb ed="R042" n="0051a14"/>直径。古云不践阶梯。径登<persName>佛</persName>地。</p><p xml:id="pX26p0919c0813" cb:place="inline">提纲。经无序分 <lb ed="X" n="0919c09"/><lb ed="R042" n="0051a15"/>及流通分。不列问答。起止皆是<persName>佛</persName>语。首四句为一 <lb ed="X" n="0919c10"/><lb ed="R042" n="0051a16"/>经之纲。是<persName>世尊</persName>将明般若。特擧大士自行化他之 <lb ed="X" n="0919c11"/><lb ed="R042" n="0051a17"/>功行以为标準也。色不异空四句。明空理即观照 <lb ed="X" n="0919c12"/><lb ed="R042" n="0051a18"/>般若。是诸法空相四句。显空体即实相般若。是故 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0920a" n="0920a"/> <lb ed="X" n="0920a01"/><lb ed="R042" n="0051b01"/>空中至无智亦无得。是明空体之離诸相。正见般 <lb ed="X" n="0920a02"/><lb ed="R042" n="0051b02"/>若之深。以无所得下至三菩提。是擧<persName>佛</persName>菩萨之行。 <lb ed="X" n="0920a03"/><lb ed="R042" n="0051b03"/>以明般若之能度苦厄也。故知般若下。是极赞般 <lb ed="X" n="0920a04"/><lb ed="R042" n="0051b04"/>若功用妙密。而末乃说密咒以结之。</p><p xml:id="pX26p0920a0415" cb:place="inline">〇正解云。此 <lb ed="X" n="0920a05"/><lb ed="R042" n="0051b05"/>经为大藏之总钥。众生之指南。文仅二百六十字。 <lb ed="X" n="0920a06"/><lb ed="R042" n="0051b06"/>能摄<persName>如来</persName>一代时教。盖三藏所诠。虽浩渺难穷。然 <lb ed="X" n="0920a07"/><lb ed="R042" n="0051b07"/>究其指归。不越三观法门。为成<persName>佛</persName>度生之本。此经 <lb ed="X" n="0920a08"/><lb ed="R042" n="0051b08"/>色不异空句。是破凡夫有见。正明空观義。空不异 <lb ed="X" n="0920a09"/><lb ed="R042" n="0051b09"/>色句。是破二乘偏空。兼凡外断空。正明假观義。色 <lb ed="X" n="0920a10"/><lb ed="R042" n="0051b10"/>即是空空即是色二句。是融权浅菩萨边见。正明 <lb ed="X" n="0920a11"/><lb ed="R042" n="0051b11"/>中观義。是故空中无色至乃至无意识界。摄尽世 <lb ed="X" n="0920a12"/><lb ed="R042" n="0051b12"/>间六趣众生。一切染垢色心诸法无遗。无无明。至 <lb ed="X" n="0920a13"/><lb ed="R042" n="0051b13"/>无智亦无得。摄尽出世间三乘贤圣一切修断法 <lb ed="X" n="0920a14"/><lb ed="R042" n="0051b14"/>门无遗。以无所得故至三藐三菩提是证二转依 <lb ed="X" n="0920a15"/><lb ed="R042" n="0051b15"/>果。究竟成<persName>佛</persName>。辞廉義富。旨约理该。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0920a16"/><lb ed="R042" n="0051b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0920a1601"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0920j01" n="0920j01"/>观自在菩萨。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0920a17"/><lb ed="R042" n="0051b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0920a1701">是示能观之人。</p><p xml:id="pX26p0920a1707" cb:place="inline">〇观。即下照见。自在。即心无罣碍。</p> <lb ed="X" n="0920a18"/><lb ed="R042" n="0051b18"/><p xml:id="pX26p0920a1801">疏云。谓于理事无碍之境。观达自在。故立此名。 <lb ed="X" n="0920a19"/><lb ed="R042" n="0052a01"/>又观機往救。自在无碍。故以为名。前释就智。後释 <lb ed="X" n="0920a20"/><lb ed="R042" n="0052a02"/>就悲。</p><p xml:id="pX26p0920a2003" cb:place="inline">浅说云。自其闻声赴感之用而言。称观世 <lb ed="X" n="0920a21"/><lb ed="R042" n="0052a03"/>音。自其不见一法之体而言。曰观自在。</p><p xml:id="pX26p0920a2116" cb:place="inline">義诠云。 <lb ed="X" n="0920a22"/><lb ed="R042" n="0052a04"/>自在者。无畏義。又離苦得乐義。观成而解脱也。一 <lb ed="X" n="0920a23"/><lb ed="R042" n="0052a05"/>则观理自在。真俗中三谛圆照。不纵不横。此就自 <lb ed="X" n="0920a24"/><lb ed="R042" n="0052a06"/>行说。一则观機自在。世出世十界等化。无前无後。 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0920b" n="0920b"/> <lb ed="X" n="0920b01"/><lb ed="R042" n="0052a07"/>此就利他说。</p><p xml:id="pX26p0920b0106" cb:place="inline">疏云。菩。谓菩提。此谓之觉。萨者。萨 <lb ed="X" n="0920b02"/><lb ed="R042" n="0052a08"/>埵。此曰众生。谓此人以智上求菩提。用悲下救众 <lb ed="X" n="0920b03"/><lb ed="R042" n="0052a09"/>生也。</p><p xml:id="pX26p0920b0303" cb:place="inline">大论云。<persName>佛</persName>道成众生。谓自行修诸<persName>佛</persName>道。化 <lb ed="X" n="0920b04"/><lb ed="R042" n="0052a10"/>他成就众生也。</p><p xml:id="pX26p0920b0407" cb:place="inline">義诠云。菩萨二字。华言觉有情。 <lb ed="X" n="0920b05"/><lb ed="R042" n="0052a11"/>谓能以此自在观智。自觉。而幷觉一切有情众生 <lb ed="X" n="0920b06"/><lb ed="R042" n="0052a12"/>也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0920b07"/><lb ed="R042" n="0052a13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0920b0701"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0920j02" n="0920j02"/><note place="interlinear">初标观行</note>行深般若波罗蜜多时。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0920b08"/><lb ed="R042" n="0052a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0920b0801">是标所修之法。</p><p xml:id="pX26p0920b0807" cb:place="inline">〇行者。功行也。亦修行也。深者。穷 <lb ed="X" n="0920b09"/><lb ed="R042" n="0052a15"/>微极妙。彻骨彻髓处也。</p><p xml:id="pX26p0920b0910" cb:place="inline">疏云。般若妙行有二种。 <lb ed="X" n="0920b10"/><lb ed="R042" n="0052a16"/>一浅即人空般若。二深即法空般若。今简浅异深。 <lb ed="X" n="0920b11"/><lb ed="R042" n="0052a17"/>故云行深般若。</p><p xml:id="pX26p0920b1107" cb:place="inline">宗泐云。观自在者。能修般若之 <lb ed="X" n="0920b12"/><lb ed="R042" n="0052a18"/>菩萨也。菩萨用般若观慧。照了自心淸净圆融无 <lb ed="X" n="0920b13"/><lb ed="R042" n="0052b01"/>碍。此自行也。复念世间受苦众生。令其修习此法。 <lb ed="X" n="0920b14"/><lb ed="R042" n="0052b02"/>改过迁善。離苦得乐。无不自在。此利他也。深般若 <lb ed="X" n="0920b15"/><lb ed="R042" n="0052b03"/>者。实相般若。非初心浅智者所观也。</p><p xml:id="pX26p0920b1515" cb:place="inline">质言云。行 <lb ed="X" n="0920b16"/><lb ed="R042" n="0052b04"/>字。即闻思修之修慧。般若。兼实相观照。波罗蜜多。 <lb ed="X" n="0920b17"/><lb ed="R042" n="0052b05"/>即是到彼岸。谓观照般若。契合实相。乃全体究竟 <lb ed="X" n="0920b18"/><lb ed="R042" n="0052b06"/>之義所谓入三摩地也。当斯之时。方是甚深。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0920b19"/><lb ed="R042" n="0052b07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0920b1901"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0920j03" n="0920j03"/><note place="interlinear">二标断惑</note>照见五蕴皆空。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0920b20"/><lb ed="R042" n="0052b08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0920b2001">是观中智境。</p><p xml:id="pX26p0920b2006" cb:place="inline">〇照者。般若之灵光。体也。见者。无相 <lb ed="X" n="0920b21"/><lb ed="R042" n="0052b09"/>之慧眼。用也。即上文所云观也。五蕴者。即下文所 <lb ed="X" n="0920b22"/><lb ed="R042" n="0052b10"/>云色受想行识也。照见乃能观之智。五蕴是所观 <lb ed="X" n="0920b23"/><lb ed="R042" n="0052b11"/>之境。蕴。谓积聚。空。谓真空。色。谓幻色。受。谓领纳。想。 <lb ed="X" n="0920b24"/><lb ed="R042" n="0052b12"/>谓妄想。行。谓迁流造作。识。谓明了分别。</p><p xml:id="pX26p0920b2416" cb:place="inline">宗泐云。 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0920c" n="0920c"/> <lb ed="X" n="0920c01"/><lb ed="R042" n="0052b13"/>识。即心王。受想行。是心所也。色。独是色。馀四皆心。</p> <lb ed="X" n="0920c02"/><lb ed="R042" n="0052b14"/><p xml:id="pX26p0920c0201">義句诠云。凡人一身。不出色心二法。色蕴唯一。 <lb ed="X" n="0920c03"/><lb ed="R042" n="0052b15"/>心蕴有受想行识四种。以其能积聚有为。盖覆真 <lb ed="X" n="0920c04"/><lb ed="R042" n="0052b16"/>性。故名五蕴众生受生死苦。俱从此五蕴法不得 <lb ed="X" n="0920c05"/><lb ed="R042" n="0052b17"/>解脱来。此菩萨行深般若。证知色受想行识。各无 <lb ed="X" n="0920c06"/><lb ed="R042" n="0052b18"/>自性。彻底是个真空也。下文无五蕴等。是言空中 <lb ed="X" n="0920c07"/><lb ed="R042" n="0053a01"/>无相。此皆空。是言五蕴无自性也。</p><p xml:id="pX26p0920c0714" cb:place="inline">质言云。空字 <lb ed="X" n="0920c08"/><lb ed="R042" n="0053a02"/>有二義。一者真空義。显五蕴唯一真心故。如依金 <lb ed="X" n="0920c09"/><lb ed="R042" n="0053a03"/>造器。器器皆金也。二者空无義。显五蕴毕竟非有 <lb ed="X" n="0920c10"/><lb ed="R042" n="0053a04"/>故。如器虽金造。金本非器也。然此处只浑标。重真 <lb ed="X" n="0920c11"/><lb ed="R042" n="0053a05"/>空边至後空中无色。空无之義始显。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0920c12"/><lb ed="R042" n="0053a06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0920c1201"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0920j04" n="0920j04"/><note place="interlinear">三标证真</note>度一切苦厄。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0920c13"/><lb ed="R042" n="0053a07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0920c1301">是观成利益。</p><p xml:id="pX26p0920c1306" cb:place="inline">〇度。谓度脱也。度字根空字来。逼迫 <lb ed="X" n="0920c14"/><lb ed="R042" n="0053a08"/>为苦。被困为厄。</p><p xml:id="pX26p0920c1407" cb:place="inline">疏云。谓证见真空。苦恼斯尽。常 <lb ed="X" n="0920c15"/><lb ed="R042" n="0053a09"/>得远離分段变易二种生死。证菩提涅槃。究竟乐 <lb ed="X" n="0920c16"/><lb ed="R042" n="0053a10"/>果。</p><p xml:id="pX26p0920c1602" cb:place="inline">宗泐云。苦厄者。三苦。八苦。世间诸苦也。菩萨 <lb ed="X" n="0920c17"/><lb ed="R042" n="0053a11"/>照五蕴空寂。離生死海。复愍在迷众生。顚倒妄想。 <lb ed="X" n="0920c18"/><lb ed="R042" n="0053a12"/>受诸苦恼。故说此般若法门。令其修习。皆得解脱 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0921a" n="0921a"/> <lb ed="X" n="0921a01"/><lb ed="R042" n="0053a13"/>也。</p><p xml:id="pX26p0921a0102" cb:place="inline">紫柏云。五蕴为万苦根株。千殃之本。众生未 <lb ed="X" n="0921a02"/><lb ed="R042" n="0053a14"/>能空此。故萦缠苦厄。如蚕作茧。于百沸汤中。头出 <lb ed="X" n="0921a03"/><lb ed="R042" n="0053a15"/>头没。丝无断日。菩萨既断蕴丝。故得空色两融。智 <lb ed="X" n="0921a04"/><lb ed="R042" n="0053a16"/>悲幷运。若事若理。圆融洞彻。一无隔阂。故称自在。</p> <lb ed="X" n="0921a05"/><lb ed="R042" n="0053a17"/><p xml:id="pX26p0921a0501">義诠云。度苦句。显观成破障。即到彼岸義。</p> <lb ed="X" n="0921a06"/><lb ed="R042" n="0053a18"/><p xml:id="pX26p0921a0601"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0921j01" n="0921j01"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0921j01" n="0921j01"/>△此四句。为一经之纲。<persName>佛</persName>要与舍利子说深般若。 <lb ed="X" n="0921a07"/><lb ed="R042" n="0053b01"/>教之发大乘心。悲智俱修。而证无上菩提之果。特 <lb ed="X" n="0921a08"/><lb ed="R042" n="0053b02"/>擧个能行之菩萨为证據。欲其照样而行也。这菩 <lb ed="X" n="0921a09"/><lb ed="R042" n="0053b03"/>萨所行之般若。不是二乘所证人空般若。乃彻骨 <lb ed="X" n="0921a10"/><lb ed="R042" n="0053b04"/>彻髓一切法空。空见亦空。之深般若。此深般若。他 <lb ed="X" n="0921a11"/><lb ed="R042" n="0053b05"/>人不能到。唯菩萨终日在裡面行履。直到究竟实 <lb ed="X" n="0921a12"/><lb ed="R042" n="0053b06"/>相田地。这个时节。真照现前。照见五蕴之法。本来 <lb ed="X" n="0921a13"/><lb ed="R042" n="0053b07"/>淸净。常住一心。原是<persName>如来</persName>藏不生不灭之真空。盖 <lb ed="X" n="0921a14"/><lb ed="R042" n="0053b08"/>凡夫无智。为五蕴所缚。二乘智浅。为断空所缚。深 <lb ed="X" n="0921a15"/><lb ed="R042" n="0053b09"/>般若照见五蕴本来自空。即五蕴離五蕴。不必屛 <lb ed="X" n="0921a16"/><lb ed="R042" n="0053b10"/>除五蕴而後见其空也。这五蕴就是苦。五蕴既空 <lb ed="X" n="0921a17"/><lb ed="R042" n="0053b11"/>谁为苦者。谁为受者。故不动此岸而跻彼岸。方知 <lb ed="X" n="0921a18"/><lb ed="R042" n="0053b12"/>苦即法身。障即般若。厄即解脱。岂非大自在境界 <lb ed="X" n="0921a19"/><lb ed="R042" n="0053b13"/>乎。盖般若既到彼岸。则大悟大彻。妙理现前。随一 <lb ed="X" n="0921a20"/><lb ed="R042" n="0053b14"/>切时。无非此深般若之运用。由是得身自在。心自 <lb ed="X" n="0921a21"/><lb ed="R042" n="0053b15"/>在。法自在。自利利他。世出世法。无往不是一大自 <lb ed="X" n="0921a22"/><lb ed="R042" n="0053b16"/>在道场。而一切苦厄。无不尽度矣。菩萨行深般若 <lb ed="X" n="0921a23"/><lb ed="R042" n="0053b17"/>之功用若此。学般若者。可不以之为准的乎。</p><p xml:id="pX26p0921a2318" cb:place="inline">〇寻 <lb ed="X" n="0921a24"/><lb ed="R042" n="0053b18"/>珠云。照见句。望上。则释出般若。望下。则生起空中 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0921b" n="0921b"/> <lb ed="X" n="0921b01"/><lb ed="R042" n="0054a01"/>无诸法及大明等文。度苦句。生起无恐怖。離顚倒。 <lb ed="X" n="0921b02"/><lb ed="R042" n="0054a02"/>及能除二句文。一经大旨。总此二句括尽。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0921b03"/><lb ed="R042" n="0054a03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0921b0301"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0921j02" n="0921j02"/>舍利子。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0921b04"/><lb ed="R042" n="0054a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0921b0401">旧说云。舍利弗母。聪慧颖脱。其眼如鹙鸟。转动明 <lb ed="X" n="0921b05"/><lb ed="R042" n="0054a05"/>彻。故母因鸟立名。子由母彰字。舍利是鸟名。此翻 <lb ed="X" n="0921b06"/><lb ed="R042" n="0054a06"/>为鹙鹭。梵语弗。此云子。是彼之子。连母为号也。</p> <lb ed="X" n="0921b07"/><lb ed="R042" n="0054a07"/><p xml:id="pX26p0921b0701">義句诠云。舍利子于千二百声闻中。智慧第一。唯 <lb ed="X" n="0921b08"/><lb ed="R042" n="0054a08"/>是菩萨大悲行智。智遂深廣。尊者虽智。犹缺悲心。 <lb ed="X" n="0921b09"/><lb ed="R042" n="0054a09"/>智因浅少。今欲发起二乘人入菩萨深智。<persName>佛</persName>故特 <lb ed="X" n="0921b10"/><lb ed="R042" n="0054a10"/>呼其名而告之。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0921b11"/><lb ed="R042" n="0054a11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0921b1101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0921j03" n="0921j03"/>色不异空。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0921b12"/><lb ed="R042" n="0054a12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0921b1201">此句是破凡夫有见。正明空观義。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0921b13"/><lb ed="R042" n="0054a13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0921b1301">空不异色。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0921b14"/><lb ed="R042" n="0054a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0921b1401">此句是破二乘偏空。兼凡外断空。正明假观義。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0921b15"/><lb ed="R042" n="0054a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0921b1501">色即是空。空即是色。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0921b16"/><lb ed="R042" n="0054a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0921b1601">此二句是融权浅菩萨边见。正明中观義。</p><p xml:id="pX26p0921b1617" cb:place="inline">〇玄镜 <lb ed="X" n="0921b17"/><lb ed="R042" n="0054a17"/>云。色是法相之首。五蕴之初故。诸经凡欲说空義。 <lb ed="X" n="0921b18"/><lb ed="R042" n="0054a18"/>皆先约色。如大般若从色以上。种智<anchor xml:id="nkr_note_add_0921b1801" n="0921b1801"/><anchor xml:id="beg0921b1801" n="0921b1801"/>已<anchor xml:id="end0921b1801"/>还。八十馀 <lb ed="X" n="0921b19"/><lb ed="R042" n="0054b01"/>科。皆将色例也。</p><p xml:id="pX26p0921b1907" cb:place="inline">宗泐云。色即四大幻色。空乃般 <lb ed="X" n="0921b20"/><lb ed="R042" n="0054b02"/>若真空。众生由迷真空而受幻色。如水之成冰也。 <lb ed="X" n="0921b21"/><lb ed="R042" n="0054b03"/>菩萨修般若观慧。照了幻色。即是真空。其犹融冰 <lb ed="X" n="0921b22"/><lb ed="R042" n="0054b04"/>为水也。然色之与空。其体无殊。如冰不异水。水不 <lb ed="X" n="0921b23"/><lb ed="R042" n="0054b05"/>异冰。复恐钝根众生不了。犹存色空二见。当知冰 <lb ed="X" n="0921b24"/><lb ed="R042" n="0054b06"/>即是水。水即是冰。若受。若想。若行。若识。莫不皆然。 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0921c" n="0921c"/> <lb ed="X" n="0921c01"/><lb ed="R042" n="0054b07"/>此乃一经之要。般若之心也。</p><p xml:id="pX26p0921c0112" cb:place="inline">文句云。色不异空 <lb ed="X" n="0921c02"/><lb ed="R042" n="0054b08"/>者。明色乃幻化所为。必不碍空。若碍于空。即是实 <lb ed="X" n="0921c03"/><lb ed="R042" n="0054b09"/>色。非幻化矣。空不异色者。明空乃一真显露。必不 <lb ed="X" n="0921c04"/><lb ed="R042" n="0054b10"/>妨色。若碍于色。即是断空。非真空矣。此言色空不 <lb ed="X" n="0921c05"/><lb ed="R042" n="0054b11"/>相碍也。</p><p xml:id="pX26p0921c0504" cb:place="inline">色即是空者。明色非灭空也。空即是色者。 <lb ed="X" n="0921c06"/><lb ed="R042" n="0054b12"/>明不可以空取于空也。此言色空无二也。真空如 <lb ed="X" n="0921c07"/><lb ed="R042" n="0054b13"/>大圆镜。应物现形。镜中初无其物。故曰真空。未尝 <lb ed="X" n="0921c08"/><lb ed="R042" n="0054b14"/>不有。即有辨空。幻色如泡影电雲。当其出现。何尝 <lb ed="X" n="0921c09"/><lb ed="R042" n="0054b15"/>无像。一刹那顷。变灭归空。故曰幻有未始不空。即 <lb ed="X" n="0921c10"/><lb ed="R042" n="0054b16"/>空明有。受想行识等。具云受不异空。空不异受。受 <lb ed="X" n="0921c11"/><lb ed="R042" n="0054b17"/>即是空。空即是受。準此例解。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0921c12"/><lb ed="R042" n="0054b18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0921c1201"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0921j04" n="0921j04"/>受想行识。亦复如是。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0921c13"/><lb ed="R042" n="0055a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0921c1301">先言色空。次言受想行识者。五蕴之法。生则先从 <lb ed="X" n="0921c14"/><lb ed="R042" n="0055a02"/>识起。灭则先从色除。经准灭门。明智起惑亡。色隐 <lb ed="X" n="0921c15"/><lb ed="R042" n="0055a03"/>空显。故先以色明。受等例知。</p><p xml:id="pX26p0921c1512" cb:place="inline">正解云。此四蕴本 <lb ed="X" n="0921c16"/><lb ed="R042" n="0055a04"/>是一心。约有四种功能差别。故开而为四。亦复如 <lb ed="X" n="0921c17"/><lb ed="R042" n="0055a05"/>是者。亦例上色蕴。复作如是观也。</p><p xml:id="pX26p0921c1714" cb:place="inline">蒙求参曰。五 <lb ed="X" n="0921c18"/><lb ed="R042" n="0055a06"/>蕴只是色心二者。<persName>佛</persName>与愚心者开出五蕴。色以质 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0922a" n="0922a"/> <lb ed="X" n="0922a01"/><lb ed="R042" n="0055a07"/>碍为性。染汚为義。是众生坚固妄想所成。受以领 <lb ed="X" n="0922a02"/><lb ed="R042" n="0055a08"/>纳为性。苦药平等为義。是众生虚明妄想所成。想 <lb ed="X" n="0922a03"/><lb ed="R042" n="0055a09"/>以思虑为性。缘念三世为義。是众生融通妄想所 <lb ed="X" n="0922a04"/><lb ed="R042" n="0055a10"/>成。行以迁流为性。次第改变为義。是众生幽隐妄 <lb ed="X" n="0922a05"/><lb ed="R042" n="0055a11"/>想所成。识以含藏执持为性。了别境界为義。是众 <lb ed="X" n="0922a06"/><lb ed="R042" n="0055a12"/>生顚倒细微精想所成。</p><p xml:id="pX26p0922a0610" cb:place="inline">〇色即十一色法。不出依 <lb ed="X" n="0922a07"/><lb ed="R042" n="0055a13"/>正二报。一是五根四大。有形可见。名为根身世界。 <lb ed="X" n="0922a08"/><lb ed="R042" n="0055a14"/>又名众生有情世界。正报也。在阿赖耶识为亲相 <lb ed="X" n="0922a09"/><lb ed="R042" n="0055a15"/>分。一是外境。凡在十界内有形可见。有相可名者。 <lb ed="X" n="0922a10"/><lb ed="R042" n="0055a16"/>名为器世界。依报也。在阿赖耶识为疏相分。凡夫 <lb ed="X" n="0922a11"/><lb ed="R042" n="0055a17"/>为五蕴所覆。执色为真色。著常见而迷空。是色与 <lb ed="X" n="0922a12"/><lb ed="R042" n="0055a18"/>空异。二乘離五蕴而观空。著断见而灭色。是空与 <lb ed="X" n="0922a13"/><lb ed="R042" n="0055b01"/>色异。菩萨去凡夫之我相。除二乘之偏空。知幻色 <lb ed="X" n="0922a14"/><lb ed="R042" n="0055b02"/>非色。真空不空。而明其不异。舍空别无色。而色即 <lb ed="X" n="0922a15"/><lb ed="R042" n="0055b03"/>空。舍色别无空。而空即色。而明其即是。</p> <lb ed="X" n="0922a16"/><lb ed="R042" n="0055b04"/><p xml:id="pX26p0922a1601"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0922j01" n="0922j01"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0922j01" n="0922j01"/>△观自在菩萨。照见五蕴皆空。这不是蕴自为蕴。 <lb ed="X" n="0922a17"/><lb ed="R042" n="0055b05"/>空自为空。两件而有异的。乃一体而即是的。色是 <lb ed="X" n="0922a18"/><lb ed="R042" n="0055b06"/>法相之首。五蕴之初。故欲释空。先擧色。一则以色 <lb ed="X" n="0922a19"/><lb ed="R042" n="0055b07"/>是坚固妄想凝结而成。是众生最易执著处。二则 <lb ed="X" n="0922a20"/><lb ed="R042" n="0055b08"/>与空体相敌对角立。是最难和会处。若于此勘破。 <lb ed="X" n="0922a21"/><lb ed="R042" n="0055b09"/>则其馀四蕴。瓦解冰消。所谓一根既返源。六根成 <lb ed="X" n="0922a22"/><lb ed="R042" n="0055b10"/>解脱也。</p><p xml:id="pX26p0922a2204" cb:place="inline">〇凡外二乘。看色空作两样。色是生。空是 <lb ed="X" n="0922a23"/><lb ed="R042" n="0055b11"/>灭。色是垢。空是净。色是增。空是减。异见竞生。于是 <lb ed="X" n="0922a24"/><lb ed="R042" n="0055b12"/>生出向背取舍。分出凡圣迷悟来。故说个不异。以 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0922b" n="0922b"/> <lb ed="X" n="0922b01"/><lb ed="R042" n="0055b13"/>破色空之异见。权浅菩萨虽<anchor xml:id="nkr_note_add_0922b0101" n="0922b0101"/><anchor xml:id="beg0922b0101" n="0922b0101"/>已<anchor xml:id="end0922b0101"/>知色空之不异矣。 <lb ed="X" n="0922b02"/><lb ed="R042" n="0055b14"/>犹未免看色空作两件。色是事。空是理。色是相。空 <lb ed="X" n="0922b03"/><lb ed="R042" n="0055b15"/>是性。色是用。空是体。二见恒存。于是费幾许融通 <lb ed="X" n="0922b04"/><lb ed="R042" n="0055b16"/>摄入。用幾许会合消归。理体未得圆融。照用不得 <lb ed="X" n="0922b05"/><lb ed="R042" n="0055b17"/>泯绝。故说个即是。以破色空之二见。</p><p xml:id="pX26p0922b0515" cb:place="inline">〇凡外小乘 <lb ed="X" n="0922b06"/><lb ed="R042" n="0055b18"/>认色为实有。异于空之虚无。遂见色能障空。而空 <lb ed="X" n="0922b07"/><lb ed="R042" n="0056a01"/>为色碍。菩萨见一切色是幻色。俱无自性。此无性 <lb ed="X" n="0922b08"/><lb ed="R042" n="0056a02"/>之色。即是无我空理。初不见有丝毫可以点染得 <lb ed="X" n="0922b09"/><lb ed="R042" n="0056a03"/>空。亦不见有丝毫可以夹杂得空。色相与空相。初 <lb ed="X" n="0922b10"/><lb ed="R042" n="0056a04"/>无差别。是不异空的。此句是即俗明真之空观。显 <lb ed="X" n="0922b11"/><lb ed="R042" n="0056a05"/>真谛也。二乘与初心菩萨。见空为断灭。异于色之 <lb ed="X" n="0922b12"/><lb ed="R042" n="0056a06"/>染汚。遂致灭色归空。而色为空碍。菩萨见自性空 <lb ed="X" n="0922b13"/><lb ed="R042" n="0056a07"/>为真空。周遍法界。此无我空理。遍在一切色中。不 <lb ed="X" n="0922b14"/><lb ed="R042" n="0056a08"/>见空外有个染汚的色相。不见空中有可断灭的 <lb ed="X" n="0922b15"/><lb ed="R042" n="0056a09"/>色相。空体与色体。了无变动。是不异色的。此句是 <lb ed="X" n="0922b16"/><lb ed="R042" n="0056a10"/>从体起用之假观。显俗谛也。</p><p xml:id="pX26p0922b1612" cb:place="inline">识得色空不异。则不 <lb ed="X" n="0922b17"/><lb ed="R042" n="0056a11"/>受一法。不捨一法。便不堕凡小境界。然即俗明真。 <lb ed="X" n="0922b18"/><lb ed="R042" n="0056a12"/>从体起用。权浅菩萨。未免分作两件。或融或分。或 <lb ed="X" n="0922b19"/><lb ed="R042" n="0056a13"/>照或遮。终不能到平等普融。一相一味田地。故又 <lb ed="X" n="0922b20"/><lb ed="R042" n="0056a14"/>以一体不二绝待之即以中之。</p><p xml:id="pX26p0922b2013" cb:place="inline">不异空之色。非待 <lb ed="X" n="0922b21"/><lb ed="R042" n="0056a15"/>会色归空也。全色即空。所称全事即理。无有少许 <lb ed="X" n="0922b22"/><lb ed="R042" n="0056a16"/>理性而不在此事中。不异色之空。非待从空现色 <lb ed="X" n="0922b23"/><lb ed="R042" n="0056a17"/>也。全空即色。所称全理即事。无有少许事相。而不 <lb ed="X" n="0922b24"/><lb ed="R042" n="0056a18"/>在此理中。既了色即是空。正照时不妨有遮。既了 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0922c" n="0922c"/> <lb ed="X" n="0922c01"/><lb ed="R042" n="0056b01"/>空即是色。正遮时不妨有照。遮照不二。是名中道 <lb ed="X" n="0922c02"/><lb ed="R042" n="0056b02"/>禅那第一妙观。显第一義谛也。<note place="inline">亦名中谛</note>色蕴既破。其 <lb ed="X" n="0922c03"/><lb ed="R042" n="0056b03"/>馀四蕴。亦如是不异的。亦如是即是的。所谓五蕴 <lb ed="X" n="0922c04"/><lb ed="R042" n="0056b04"/>皆空者如此。不離五蕴而空五蕴。非行深般若到 <lb ed="X" n="0922c05"/><lb ed="R042" n="0056b05"/>彼岸之大菩萨。能如是乎。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0922c06"/><lb ed="R042" n="0056b06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0922c0601"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0922j02" n="0922j02"/>舍利子。是诸法空相。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0922c07"/><lb ed="R042" n="0056b07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0922c0701">即是真如自相也。</p><p xml:id="pX26p0922c0708" cb:place="inline">疏云。谓蕴等非一。故云诸法。 <lb ed="X" n="0922c08"/><lb ed="R042" n="0056b08"/>显此空寂。故云空相。</p><p xml:id="pX26p0922c0809" cb:place="inline">宗泐云。空相者。真空实相 <lb ed="X" n="0922c09"/><lb ed="R042" n="0056b09"/>也。菩萨复告舍利子云。既了诸法。当体即是真空 <lb ed="X" n="0922c10"/><lb ed="R042" n="0056b10"/>实相。实相之体本无生灭。既无生灭。岂有垢净。既 <lb ed="X" n="0922c11"/><lb ed="R042" n="0056b11"/>无垢净。岂有增减乎。</p><p xml:id="pX26p0922c1109" cb:place="inline">会要云。真空相。即以不生 <lb ed="X" n="0922c12"/><lb ed="R042" n="0056b12"/>不灭等为相。</p><p xml:id="pX26p0922c1206" cb:place="inline">紫柏云。此空相。照见五蕴之空也。</p> <lb ed="X" n="0922c13"/><lb ed="R042" n="0056b13"/><p xml:id="pX26p0922c1301">廣承云。是诸法者。略则指上五蕴。廣则十界法 <lb ed="X" n="0922c14"/><lb ed="R042" n="0056b14"/>也。空相者。实相也。经云。无相不相。名为实相。又云 <lb ed="X" n="0922c15"/><lb ed="R042" n="0056b15"/>观一切法空如实相。即此意。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0922c16"/><lb ed="R042" n="0056b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0922c1601"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0922j03" n="0922j03"/>不生不灭。不垢不净。不增不减。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0922c17"/><lb ed="R042" n="0056b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0922c1701">句诠云。上文说蕴即是空。其实不独五蕴。一切诸 <lb ed="X" n="0922c18"/><lb ed="R042" n="0056b18"/>法。都是即空的。诸法色相。人人能知。诸法空相。可 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0923a" n="0923a"/> <lb ed="X" n="0923a01"/><lb ed="R042" n="0057a01"/>还知否。在凡夫法上看来。似乎缘至即生。缘散即 <lb ed="X" n="0923a02"/><lb ed="R042" n="0057a02"/>灭。不知此以诸法色相言也。若是诸法空相不然。 <lb ed="X" n="0923a03"/><lb ed="R042" n="0057a03"/>诸法从缘而生。缘生无性。其实法本无生。诸法缘 <lb ed="X" n="0923a04"/><lb ed="R042" n="0057a04"/>離则灭。灭唯缘灭。其实法本无灭。是不生不灭的。</p> <lb ed="X" n="0923a05"/><lb ed="R042" n="0057a05"/><p xml:id="pX26p0923a0501">在声闻缘觉法上看来。似乎有垢可去。有净可修。 <lb ed="X" n="0923a06"/><lb ed="R042" n="0057a06"/>不知此以诸法假相言也。若诸法空相。则虽在有 <lb ed="X" n="0923a07"/><lb ed="R042" n="0057a07"/>漏色中。而空体不染。虽在无漏色内。而空体如故。 <lb ed="X" n="0923a08"/><lb ed="R042" n="0057a08"/>是不垢不净的。</p><p xml:id="pX26p0923a0807" cb:place="inline"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0923j01" n="0923j01"/>在菩萨法上看来。万德俱圆似增。 <lb ed="X" n="0923a09"/><lb ed="R042" n="0057a09"/>惑障俱尽似减。不知此以诸法修相言也。若是诸 <lb ed="X" n="0923a10"/><lb ed="R042" n="0057a10"/>法空相。从来修证不到。德满不增。本来变壞不得。 <lb ed="X" n="0923a11"/><lb ed="R042" n="0057a11"/>障尽非减。是不增不减的。</p><p xml:id="pX26p0923a1111" cb:place="inline">则诸法空相。即是般若 <lb ed="X" n="0923a12"/><lb ed="R042" n="0057a12"/>实相。即所谓常住不动。无有变壞之真如心也。即 <lb ed="X" n="0923a13"/><lb ed="R042" n="0057a13"/>所谓淸净本然。周遍法界之<persName>如来</persName>藏也。即所谓是 <lb ed="X" n="0923a14"/><lb ed="R042" n="0057a14"/>法平等。无有高下之正<persName>等正觉</persName>也。</p><p xml:id="pX26p0923a1414" cb:place="inline">寻珠云。若约 <lb ed="X" n="0923a15"/><lb ed="R042" n="0057a15"/>直明空体释之。十界五蕴。通名诸法。从本以来。常 <lb ed="X" n="0923a16"/><lb ed="R042" n="0057a16"/>自寂灭。强名实相。实相无相。故曰空相。以生灭垢 <lb ed="X" n="0923a17"/><lb ed="R042" n="0057a17"/>净增减求之。皆不可得。不生故无生死相。不灭故 <lb ed="X" n="0923a18"/><lb ed="R042" n="0057a18"/>无涅槃相。不垢故无烦恼相。不净故无菩提相。不 <lb ed="X" n="0923a19"/><lb ed="R042" n="0057b01"/>增故无结业相。不减故无解脱相。</p> <lb ed="X" n="0923a20"/><lb ed="R042" n="0057b02"/><p xml:id="pX26p0923a2001">△義诠云。上文<anchor xml:id="nkr_note_add_0923a2001" n="0923a2001"/><anchor xml:id="beg0923a2001" n="0923a2001"/>已<anchor xml:id="end0923a2001"/>说明五蕴皆空。隐然显出一个 <lb ed="X" n="0923a21"/><lb ed="R042" n="0057b03"/>真空相貌。恐人不能领略。认作观照工夫边事。信 <lb ed="X" n="0923a22"/><lb ed="R042" n="0057b04"/>不及实相本然。所以就诸法中指出空相来。使知 <lb ed="X" n="0923a23"/><lb ed="R042" n="0057b05"/>本来实相。原是如此。若此空相。不能时时现前。照 <lb ed="X" n="0923a24"/><lb ed="R042" n="0057b06"/>起即生。照过则灭。照明则净。照亡则垢。照现即增。 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0923b" n="0923b"/> <lb ed="X" n="0923b01"/><lb ed="R042" n="0057b07"/>照绝则减。只管道即色即空。总是光影边事。算不 <lb ed="X" n="0923b02"/><lb ed="R042" n="0057b08"/>得真智照。故特明之。</p><p xml:id="pX26p0923b0209" cb:place="inline">〇寻珠云。此就空释体也。廣 <lb ed="X" n="0923b03"/><lb ed="R042" n="0057b09"/>明五蕴本空。空即实相。以六不字就此本空释出 <lb ed="X" n="0923b04"/><lb ed="R042" n="0057b10"/>其体。是者。直指之词。诸法。涵下入。处。界。谛。缘。度等 <lb ed="X" n="0923b05"/><lb ed="R042" n="0057b11"/>也。空相乃真空妙相。是灵明绝待。本来无物之真 <lb ed="X" n="0923b06"/><lb ed="R042" n="0057b12"/>空。即诸法之自性也。</p><p xml:id="pX26p0923b0609" cb:place="inline">〇<anchor xml:id="nkr_note_orig_0923j02" n="0923j02"/>附正解。诸法当情。故有生 <lb ed="X" n="0923b07"/><lb ed="R042" n="0057b13"/>有灭。凡夫见得根身有生老病死。尘界有成住壞 <lb ed="X" n="0923b08"/><lb ed="R042" n="0057b14"/>空。识心有生住异灭。唯此真空之体。本来寂静。究 <lb ed="X" n="0923b09"/><lb ed="R042" n="0057b15"/>竟坚固。故云不生不灭。此示真谛。</p><p xml:id="pX26p0923b0914" cb:place="inline">耽空厌有。故分 <lb ed="X" n="0923b10"/><lb ed="R042" n="0057b16"/>染净。二乘见得三界内流转门。及苦集二谛是垢 <lb ed="X" n="0923b11"/><lb ed="R042" n="0057b17"/>相。三界外还灭门。及灭道二谛是净相。由是避五 <lb ed="X" n="0923b12"/><lb ed="R042" n="0057b18"/>浊恶境。趋无为偏空。唯此真空妙有之中。十界平 <lb ed="X" n="0923b13"/><lb ed="R042" n="0058a01"/>等。故云不垢不净。此示俗谛。</p><p xml:id="pX26p0923b1312" cb:place="inline">二边对待。故有增有 <lb ed="X" n="0923b14"/><lb ed="R042" n="0058a02"/>减。菩萨修断。所谓佈施度悭贪。智慧度愚痴等。因 <lb ed="X" n="0923b15"/><lb ed="R042" n="0058a03"/>见得真理渐圆。惑障渐消。唯此真空妙有之体。凡 <lb ed="X" n="0923b16"/><lb ed="R042" n="0058a04"/>圣浑融。真妄俱泯。故曰不增不减。此示中谛。而科 <lb ed="X" n="0923b17"/><lb ed="R042" n="0058a05"/>为观境。于理未协。存参。</p><p xml:id="pX26p0923b1710" cb:place="inline">〇正解云。前节三观。是示 <lb ed="X" n="0923b18"/><lb ed="R042" n="0058a06"/>真见破妄见。此节三谛。是示真相破妄相。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0923b19"/><lb ed="R042" n="0058a07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0923b1901"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0923j03" n="0923j03"/>是故空中。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0923b20"/><lb ed="R042" n="0058a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0923b2001">是故。承上文而言。空中者。是前不生不灭等真空 <lb ed="X" n="0923b21"/><lb ed="R042" n="0058a09"/>之中也。彼真空之中。无五蕴以下等诸法。明真空 <lb ed="X" n="0923b22"/><lb ed="R042" n="0058a10"/>離相也。</p><p xml:id="pX26p0923b2204" cb:place="inline">寻珠云。此结上起下。廣明般若真空。无 <lb ed="X" n="0923b23"/><lb ed="R042" n="0058a11"/>世间出世间诸法也。结上者。此中无字。根上六不 <lb ed="X" n="0923b24"/><lb ed="R042" n="0058a12"/>字来。起下者。是故空中四字。一气贯到无智无得 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0923c" n="0923c"/> <lb ed="X" n="0923c01"/><lb ed="R042" n="0058a13"/>句。正根上不生不灭等之真空说。故著是故二字。</p> <lb ed="X" n="0923c02"/><lb ed="R042" n="0058a14"/><p xml:id="pX26p0923c0201">集解云。空。无极也。空中。无极而太极也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0923c03"/><lb ed="R042" n="0058a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0923c0301"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0923j04" n="0923j04"/>无色。无受想行识。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0923c04"/><lb ed="R042" n="0058a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0923c0401">此空五蕴也。</p><p xml:id="pX26p0923c0406" cb:place="inline">〇宗泐云。此真空实相之中。既不可 <lb ed="X" n="0923c05"/><lb ed="R042" n="0058a17"/>以生灭垢净增减求之。故总结云。无色。无受想行 <lb ed="X" n="0923c06"/><lb ed="R042" n="0058a18"/>识等。</p><p xml:id="pX26p0923c0603" cb:place="inline">集解云。空。即不生不灭之真体。真体中何 <lb ed="X" n="0923c07"/><lb ed="R042" n="0058b01"/>来有色受想行识等之名相耶。</p><p xml:id="pX26p0923c0713" cb:place="inline">寻珠云。前照五 <lb ed="X" n="0923c08"/><lb ed="R042" n="0058b02"/>蕴空。就人而言。此云空无五蕴。就性而言。</p><p xml:id="pX26p0923c0817" cb:place="inline">贤首 <lb ed="X" n="0923c09"/><lb ed="R042" n="0058b03"/>云。无色等无字。指与空義相违说。理实。皆悉不壞 <lb ed="X" n="0923c10"/><lb ed="R042" n="0058b04"/>色等。以自性空。不待壞故。下幷准知。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0923c11"/><lb ed="R042" n="0058b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0923c1101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0923j05" n="0923j05"/>无眼耳鼻舌身意。无色声香味触法。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0923c12"/><lb ed="R042" n="0058b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0923c1201">既无五蕴。亦无六根六尘。此空十二入也。</p><p xml:id="pX26p0923c1217" cb:place="inline">文句 <lb ed="X" n="0923c13"/><lb ed="R042" n="0058b07"/>云。眼耳鼻舌身意。谓之六根。犹草木之有根也。</p><p xml:id="pX26p0923c1319" cb:place="inline">眼 <lb ed="X" n="0923c14"/><lb ed="R042" n="0058b08"/>见为色尘。耳闻为声尘。鼻嗅为香尘。舌嚐为味尘。 <lb ed="X" n="0923c15"/><lb ed="R042" n="0058b09"/>身染为触尘。意著为法尘。是为六尘。如尘沙之障 <lb ed="X" n="0923c16"/><lb ed="R042" n="0058b10"/>蔽也。以其汚人之净心。故曰尘。</p><p xml:id="pX26p0923c1613" cb:place="inline">尘根和合为十二 <lb ed="X" n="0923c17"/><lb ed="R042" n="0058b11"/>处。处犹所也。言各有所在也。</p><p xml:id="pX26p0923c1712" cb:place="inline"><persName>佛</persName>海云。旧云十二 <lb ed="X" n="0923c18"/><lb ed="R042" n="0058b12"/>入。言六根六尘。互相涉入。新云十二处。言内根外 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0924a" n="0924a"/> <lb ed="X" n="0924a01"/><lb ed="R042" n="0058b13"/>尘。各有处所。行者日用。照此根尘。体即般若。顿空 <lb ed="X" n="0924a02"/><lb ed="R042" n="0058b14"/>圆觉。故言无也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0924a03"/><lb ed="R042" n="0058b15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0924a0301"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j01" n="0924j01"/>无眼界。乃至无意识界。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0924a04"/><lb ed="R042" n="0058b16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0924a0401"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j02" n="0924j02"/>既无十二入。亦无十八界。十八界者。六根。六尘。六 <lb ed="X" n="0924a05"/><lb ed="R042" n="0058b17"/>识也。擧首末二界。超略中间十六。故用乃至二字。 <lb ed="X" n="0924a06"/><lb ed="R042" n="0058b18"/>省文耳。</p><p xml:id="pX26p0924a0604" cb:place="inline">文句云。从见为眼识。从闻为耳识。从臭 <lb ed="X" n="0924a07"/><lb ed="R042" n="0059a01"/>为鼻识。从尝为舌识。从染为声识。从分别为意识。 <lb ed="X" n="0924a08"/><lb ed="R042" n="0059a02"/>谓之六识。识。谓妄生辨根。昏翳真智也。界。谓限域 <lb ed="X" n="0924a09"/><lb ed="R042" n="0059a03"/>也。</p><p xml:id="pX26p0924a0902" cb:place="inline">寻珠云。六识分别六尘。执妄成差。各有界限。 <lb ed="X" n="0924a10"/><lb ed="R042" n="0059a04"/>名十八界。虽三六幷擧。重在六识。六识本唯一识。 <lb ed="X" n="0924a11"/><lb ed="R042" n="0059a05"/>但随见闻觉知六用不同。如一猿猴。应于六窗。遂 <lb ed="X" n="0924a12"/><lb ed="R042" n="0059a06"/>名六识界。</p><p xml:id="pX26p0924a1205" cb:place="inline"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j03" n="0924j03"/>楞伽经。谓人有八识。眼耳鼻舌身为 <lb ed="X" n="0924a13"/><lb ed="R042" n="0059a07"/>前五识。五蕴之受。是此五识功能。意识为第六。五 <lb ed="X" n="0924a14"/><lb ed="R042" n="0059a08"/>蕴之想。是此意识功能。七识八识有名字而无体 <lb ed="X" n="0924a15"/><lb ed="R042" n="0059a09"/>质。即寄在六种内。盖七为传送识。即是意根。乃此 <lb ed="X" n="0924a16"/><lb ed="R042" n="0059a10"/>心之动。而迁流不住者。五蕴中之行。是其功能。八 <lb ed="X" n="0924a17"/><lb ed="R042" n="0059a11"/>为含藏识。五蕴中识字。下文十二缘中识字。俱属 <lb ed="X" n="0924a18"/><lb ed="R042" n="0059a12"/>此识。即是六种识的根本。所谓本以一精明。分成 <lb ed="X" n="0924a19"/><lb ed="R042" n="0059a13"/>六和合也。</p><p xml:id="pX26p0924a1905" cb:place="inline">〇宗泐云。如上三科。不出<anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j04" n="0924j04"/>色心二法。为 <lb ed="X" n="0924a20"/><lb ed="R042" n="0059a14"/>迷心重者。说为五蕴。为迷色重者。说为十二入。为 <lb ed="X" n="0924a21"/><lb ed="R042" n="0059a15"/>心色俱迷者。说为十八界。修学之人。随其根器。但 <lb ed="X" n="0924a22"/><lb ed="R042" n="0059a16"/>修一科。即得悟入。</p><p xml:id="pX26p0924a2208" cb:place="inline">〇正解云。以上三节。明无蕴处 <lb ed="X" n="0924a23"/><lb ed="R042" n="0059a17"/>界法。是断凡情。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0924a24"/><lb ed="R042" n="0059a18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0924a2401"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j05" n="0924j05"/>无无明。亦无无明尽。乃至无老死。亦无老死尽。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0924b" n="0924b"/> <lb ed="X" n="0924b01"/><lb ed="R042" n="0059b01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0924b0101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j06" n="0924j06"/>此空十二因缘也。无明缘行。行缘识。识缘名色。名 <lb ed="X" n="0924b02"/><lb ed="R042" n="0059b02"/>色缘六入。六入缘触。触缘受。受缘爱。爱缘取。取缘 <lb ed="X" n="0924b03"/><lb ed="R042" n="0059b03"/>有。有缘生。生缘老死忧悲苦恼。亦名十二支。互相 <lb ed="X" n="0924b04"/><lb ed="R042" n="0059b04"/>由籍。名缘。支派分别。名支。亦擧首末而略其中。故 <lb ed="X" n="0924b05"/><lb ed="R042" n="0059b05"/>亦云乃至。始无明。终老死。因缘生也。次第而生。即 <lb ed="X" n="0924b06"/><lb ed="R042" n="0059b06"/>一大苦蕴生。释典名为顺观流转门是也。无明尽 <lb ed="X" n="0924b07"/><lb ed="R042" n="0059b07"/>至老死尽。因缘灭也。以次而灭即一大苦蕴灭。释 <lb ed="X" n="0924b08"/><lb ed="R042" n="0059b08"/>典名为逆观还灭门是也。灭即是尽。</p><p xml:id="pX26p0924b0815" cb:place="inline">宗泐云。此 <lb ed="X" n="0924b09"/><lb ed="R042" n="0059b09"/>十二因缘。该三世因果。辗转因依。一念无明心。鼓 <lb ed="X" n="0924b10"/><lb ed="R042" n="0059b10"/>动真如海。生死漩澓。如轮旋转。一切众生迷而不 <lb ed="X" n="0924b11"/><lb ed="R042" n="0059b11"/>知。此本缘觉人所观之境。大乘般若。洞彻真空。纯 <lb ed="X" n="0924b12"/><lb ed="R042" n="0059b12"/>一大光明藏。安有所谓流转还灭。种种差别次第 <lb ed="X" n="0924b13"/><lb ed="R042" n="0059b13"/>耶。故曰无。曰尽也。</p><p xml:id="pX26p0924b1308" cb:place="inline">按義诠寻珠等说。性智本明。 <lb ed="X" n="0924b14"/><lb ed="R042" n="0059b14"/>妙湛莹净。由妄念瞥起。俄成晦昧。故名无明。从此 <lb ed="X" n="0924b15"/><lb ed="R042" n="0059b15"/>迁流不住。见之行事。造种种业。故缘行识者。因行 <lb ed="X" n="0924b16"/><lb ed="R042" n="0059b16"/>而起业识。了别境界为来生种子。由此三支为根 <lb ed="X" n="0924b17"/><lb ed="R042" n="0059b17"/>本。引起後九支成三世之缘。无明与行二支。为过 <lb ed="X" n="0924b18"/><lb ed="R042" n="0059b18"/>去之因。而识又为现在果之托始。幻形方谢。神识 <lb ed="X" n="0924b19"/><lb ed="R042" n="0060a01"/>即驰。投托母胎。具受想行识等名。及形质之色。故 <lb ed="X" n="0924b20"/><lb ed="R042" n="0060a02"/>曰识缘名色。既有名色。胎中遂具六根。有入尘之 <lb ed="X" n="0924b21"/><lb ed="R042" n="0060a03"/>用。故曰名色缘六入。既有六入。出胎便与六尘相 <lb ed="X" n="0924b22"/><lb ed="R042" n="0060a04"/>交接。故缘触。既有觉触。便有苦乐在心下领略。故 <lb ed="X" n="0924b23"/><lb ed="R042" n="0060a05"/>缘受。<anchor xml:id="nkr_note_add_0924b2301" n="0924b2301"/><anchor xml:id="beg0924b2301" n="0924b2301"/>已<anchor xml:id="end0924b2301"/>上五支。乃现在所受果也。心既领受。便贪 <lb ed="X" n="0924b24"/><lb ed="R042" n="0060a06"/>种种勝妙资具及婬欲等事。故缘爱。既有贪爱。便 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0924c" n="0924c"/> <lb ed="X" n="0924c01"/><lb ed="R042" n="0060a07"/>驰求不息。于境生取著心。故缘取。由爱而取。著意 <lb ed="X" n="0924c02"/><lb ed="R042" n="0060a08"/>驰求。便造种种三有之业。故曰取缘有。此三支乃 <lb ed="X" n="0924c03"/><lb ed="R042" n="0060a09"/>现世所作之因也。由诸有结为三界生因。来世复 <lb ed="X" n="0924c04"/><lb ed="R042" n="0060a10"/>于四生六道中受生。既有生。则必有老有死。由此 <lb ed="X" n="0924c05"/><lb ed="R042" n="0060a11"/>轮迴无了期矣。此二支。乃来世当受之果也。</p><p xml:id="pX26p0924c0518" cb:place="inline">上文 <lb ed="X" n="0924c06"/><lb ed="R042" n="0060a12"/>蕴入处界横说。乃一时具足的。是说十二缘的本 <lb ed="X" n="0924c07"/><lb ed="R042" n="0060a13"/>质。此十二缘竖说。乃三世相因的。是说蕴界等的 <lb ed="X" n="0924c08"/><lb ed="R042" n="0060a14"/>因果。名为流转门。知流转起自无明。当从无明灭 <lb ed="X" n="0924c09"/><lb ed="R042" n="0060a15"/>起。直至老死相因俱灭。名还灭门。这流转门。是缘 <lb ed="X" n="0924c10"/><lb ed="R042" n="0060a16"/>觉观空的悟因。这还灭门。是缘觉证空的修因。此 <lb ed="X" n="0924c11"/><lb ed="R042" n="0060a17"/>亦是从悟入修方便之法。空中则无此法也。</p><p xml:id="pX26p0924c1118" cb:place="inline">〇缘 <lb ed="X" n="0924c12"/><lb ed="R042" n="0060a18"/>觉乘则从此悟道超出三界。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0924c13"/><lb ed="R042" n="0060b01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0924c1301"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j07" n="0924j07"/>无苦集灭道。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0924c14"/><lb ed="R042" n="0060b02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0924c1401"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0924j08" n="0924j08"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0924j08" n="0924j08"/>此观四谛淸净也。</p><p xml:id="pX26p0924c1411" cb:place="inline">寻珠云。苦以逼迫为相。廣如 <lb ed="X" n="0924c15"/><lb ed="R042" n="0060b03"/>八苦。略如三苦等。即生死也。是苦果。集以招感为 <lb ed="X" n="0924c16"/><lb ed="R042" n="0060b04"/>相。廣如八万四千乱想。略如见思。即惑业也。是苦 <lb ed="X" n="0924c17"/><lb ed="R042" n="0060b05"/>因。此二者世间法也。灭以可证为相。即有馀涅槃 <lb ed="X" n="0924c18"/><lb ed="R042" n="0060b06"/>也。是乐果。道以可修为相。即三十七助道品。是乐 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0925a" n="0925a"/> <lb ed="X" n="0925a01"/><lb ed="R042" n="0060b07"/>因。此二者出世间法也。说此四谛。而先果後因者。 <lb ed="X" n="0925a02"/><lb ed="R042" n="0060b08"/>欲令众生知苦而断集。慕灭而修道。始可離苦得 <lb ed="X" n="0925a03"/><lb ed="R042" n="0060b09"/>乐也。此本声闻小乘人所观之境。真空中亦无苦 <lb ed="X" n="0925a04"/><lb ed="R042" n="0060b10"/>乐。亦无因果。安有四谛。</p><p xml:id="pX26p0925a0410" cb:place="inline">以上缘谛境中。流转苦集。 <lb ed="X" n="0925a05"/><lb ed="R042" n="0060b11"/>俱是垢相。还灭。灭道。但是净相。空中垢净两忘。以 <lb ed="X" n="0925a06"/><lb ed="R042" n="0060b12"/>故一切无有。</p><p xml:id="pX26p0925a0606" cb:place="inline">義诠云。缘觉比声闻人根器较高。 <lb ed="X" n="0925a07"/><lb ed="R042" n="0060b13"/>一悟缘生。便知空理。一悟流转。便知还灭。不必以 <lb ed="X" n="0925a08"/><lb ed="R042" n="0060b14"/>苦悚之。以灭欣之。中下根。则须说苦方畏。说灭方 <lb ed="X" n="0925a09"/><lb ed="R042" n="0060b15"/>欣。说集方厌。说道方修。故<persName>佛</persName>与声闻人说四谛法。 <lb ed="X" n="0925a10"/><lb ed="R042" n="0060b16"/>比缘生法更说得简确详切。此方便中之方便也。 <lb ed="X" n="0925a11"/><lb ed="R042" n="0060b17"/>谛者。审实之義。</p><p xml:id="pX26p0925a1107" cb:place="inline">〇声闻乘则从此起悟。超出三界。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0925a12"/><lb ed="R042" n="0060b18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0925a1201"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0925j01" n="0925j01"/>无智亦无得。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0925a13"/><lb ed="R042" n="0061a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0925a1301"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0925j02" n="0925j02"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0925j02" n="0925j02"/>此智得俱无也。此句总结上文。以起下文。</p><p xml:id="pX26p0925a1320" cb:place="inline">正解 <lb ed="X" n="0925a14"/><lb ed="R042" n="0061a02"/>云。智为六度之主。即能证之智也。得即二空所显 <lb ed="X" n="0925a15"/><lb ed="R042" n="0061a03"/>真如。此所证之理也。然能证所证。即是对待增损 <lb ed="X" n="0925a16"/><lb ed="R042" n="0061a04"/>之法。而有边见。非大乘教。故在所当遣。</p><p xml:id="pX26p0925a1616" cb:place="inline">宗泐云。 <lb ed="X" n="0925a17"/><lb ed="R042" n="0061a05"/>智者。般若之智也。大乘菩萨。以智照境。既无五蕴 <lb ed="X" n="0925a18"/><lb ed="R042" n="0061a06"/>及四谛诸法。即是人法皆空。境智俱泯。如病去药 <lb ed="X" n="0925a19"/><lb ed="R042" n="0061a07"/>忘。故云无智亦无得。</p><p xml:id="pX26p0925a1909" cb:place="inline">寻珠云。乃智圆照之妙心。 <lb ed="X" n="0925a20"/><lb ed="R042" n="0061a08"/>即是般若。得乃所证寂灭之理境。即是彼岸。初心 <lb ed="X" n="0925a21"/><lb ed="R042" n="0061a09"/>菩萨慧浅。有照可用。有理可得。般若真空。乃二空 <lb ed="X" n="0925a22"/><lb ed="R042" n="0061a10"/>所显。空见亦空。所照之境既忘。能照之智亦寂。境 <lb ed="X" n="0925a23"/><lb ed="R042" n="0061a11"/>智能所俱无。则真空实相。归于无所得而<anchor xml:id="nkr_note_add_0925a2301" n="0925a2301"/><anchor xml:id="beg0925a2301" n="0925a2301"/>已<anchor xml:id="end0925a2301"/>。有法 <lb ed="X" n="0925a24"/><lb ed="R042" n="0061a12"/>可得。则有增减。无可得。又有何德可增。何妄可减 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0925b" n="0925b"/> <lb ed="X" n="0925b01"/><lb ed="R042" n="0061a13"/>乎。所谓般若即非般若。实相即是非相。此其所以 <lb ed="X" n="0925b02"/><lb ed="R042" n="0061a14"/>为深般若乎。</p><p xml:id="pX26p0925b0206" cb:place="inline">浅说云。心体本明。智不外假。心体 <lb ed="X" n="0925b03"/><lb ed="R042" n="0061a15"/>本足。得不外求。无智斯无不智。无得斯无不得。空 <lb ed="X" n="0925b04"/><lb ed="R042" n="0061a16"/>中者。既无五蕴而净群业。无根尘而绝外缘。无知 <lb ed="X" n="0925b05"/><lb ed="R042" n="0061a17"/>见烦恼而息内障。生死不繫。迷悟两忘。究竟不过 <lb ed="X" n="0925b06"/><lb ed="R042" n="0061a18"/>还其本来。止于自在。固非有加益者。故终之以无 <lb ed="X" n="0925b07"/><lb ed="R042" n="0061b01"/>得云。</p><p xml:id="pX26p0925b0703" cb:place="inline">〇正解云。<anchor xml:id="nkr_note_add_0925b0701" n="0925b0701"/><anchor xml:id="beg0925b0701" n="0925b0701"/>已<anchor xml:id="end0925b0701"/>上三节明无缘觉。声闻。菩萨。诸 <lb ed="X" n="0925b08"/><lb ed="R042" n="0061b02"/>法。是断圣解。合前三节。总为断惑。总是释五蕴皆 <lb ed="X" n="0925b09"/><lb ed="R042" n="0061b03"/>空。</p><p xml:id="pX26p0925b0902" cb:place="inline">集解云。自初地至大乘。皆当了此蕴空法以 <lb ed="X" n="0925b10"/><lb ed="R042" n="0061b04"/>复真体。</p> <lb ed="X" n="0925b11"/><lb ed="R042" n="0061b05"/><p xml:id="pX26p0925b1101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0925j03" n="0925j03"/>△上文虽云不生不灭不垢不净不增不减。只是 <lb ed="X" n="0925b12"/><lb ed="R042" n="0061b06"/>显真空自相。而未明真空无相。若不一一深明。则 <lb ed="X" n="0925b13"/><lb ed="R042" n="0061b07"/>智照不得泯绝。实相非相不得现前。所以历历推 <lb ed="X" n="0925b14"/><lb ed="R042" n="0061b08"/>之。直到无智无得。然後深般若无遗蕴。而彼岸始 <lb ed="X" n="0925b15"/><lb ed="R042" n="0061b09"/>得究竟也。生灭垢净增减在诸法上见。人若未见 <lb ed="X" n="0925b16"/><lb ed="R042" n="0061b10"/>空相。则见有一切诸法。及乎既见空相。真常性中。 <lb ed="X" n="0925b17"/><lb ed="R042" n="0061b11"/>求于去来生死迷悟。了不可得。是故一分法相。俱 <lb ed="X" n="0925b18"/><lb ed="R042" n="0061b12"/>无所有。但上根人。一闻蕴空。一了即一切了。中下 <lb ed="X" n="0925b19"/><lb ed="R042" n="0061b13"/>人与他说色。不知色蕴是何相状。与他说受想行 <lb ed="X" n="0925b20"/><lb ed="R042" n="0061b14"/>识。不知四蕴如何区分。于是<persName>佛</persName>将五蕴的根蒂处 <lb ed="X" n="0925b21"/><lb ed="R042" n="0061b15"/>所界分。详开出来。眼耳鼻舌身意为六根。是五蕴 <lb ed="X" n="0925b22"/><lb ed="R042" n="0061b16"/>的根蒂。色声香味触法为六尘。合六根为十二处。 <lb ed="X" n="0925b23"/><lb ed="R042" n="0061b17"/>是五蕴的处所。眼识耳识鼻识舌识身识意识为 <lb ed="X" n="0925b24"/><lb ed="R042" n="0061b18"/>六识。幷前十二处为十八界。是五蕴的界分。五蕴 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0925c" n="0925c"/> <lb ed="X" n="0925c01"/><lb ed="R042" n="0062a01"/>只是<anchor xml:id="nkr_note_orig_0925j04" n="0925j04"/>色心二字。眼耳鼻舌身。色声香味触为色法。 <lb ed="X" n="0925c02"/><lb ed="R042" n="0062a02"/>意为心法。以心中之意分别五尘而生法相。法乃 <lb ed="X" n="0925c03"/><lb ed="R042" n="0062a03"/>心色各半者也。又于识字内。分别出受想行三字 <lb ed="X" n="0925c04"/><lb ed="R042" n="0062a04"/>的界分来。五蕴之受。五蕴之想。五蕴之行。皆识为 <lb ed="X" n="0925c05"/><lb ed="R042" n="0062a05"/>之。其功能各有分属。<anchor xml:id="nkr_note_add_0925c0501" n="0925c0501"/><anchor xml:id="beg0925c0501" n="0925c0501"/>已<anchor xml:id="end0925c0501"/>见前註。</p><p xml:id="pX26p0925c0513" cb:place="inline">缘觉法。声闻法。菩 <lb ed="X" n="0925c06"/><lb ed="R042" n="0062a06"/>萨法。皆对治蕴入处界归空之法。蕴入处界种种 <lb ed="X" n="0925c07"/><lb ed="R042" n="0062a07"/>名色。皆唯依妄念而有。真性中本无有念。谁辨根 <lb ed="X" n="0925c08"/><lb ed="R042" n="0062a08"/>尘。所以菩萨既识真空面目。便知空中诸法相。一 <lb ed="X" n="0925c09"/><lb ed="R042" n="0062a09"/>切俱離。蕴界处入。流转苦集。此就世间诸法。推廣 <lb ed="X" n="0925c10"/><lb ed="R042" n="0062a10"/>言之。以见真空中之无所得也。还灭。灭道。智得俱 <lb ed="X" n="0925c11"/><lb ed="R042" n="0062a11"/>无。此就出世间诸法。推深言之。以见真空中之无 <lb ed="X" n="0925c12"/><lb ed="R042" n="0062a12"/>所得也。智照若不到这裡。如何得凡圣情忘。心识 <lb ed="X" n="0925c13"/><lb ed="R042" n="0062a13"/>路绝。只是空中却也不容易到。果然到这裡。则色 <lb ed="X" n="0925c14"/><lb ed="R042" n="0062a14"/>不异空。直至无智无得。只作一句看。如大海印。一 <lb ed="X" n="0925c15"/><lb ed="R042" n="0062a15"/>时现前。不然一落落在阶级心量裡。一句是一个 <lb ed="X" n="0925c16"/><lb ed="R042" n="0062a16"/>位次。则真空实相圆顿之理。如何融会。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0925c17"/><lb ed="R042" n="0062a17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0925c1701"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0925j05" n="0925j05"/>以无所得故。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0925c18"/><lb ed="R042" n="0062a18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0925c1801">承上无得而言。</p><p xml:id="pX26p0925c1807" cb:place="inline">淸凉曰。无所得即般若相。由得 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0926a" n="0926a"/> <lb ed="X" n="0926a01"/><lb ed="R042" n="0062b01"/>般若无得智慧也。</p><p xml:id="pX26p0926a0108" cb:place="inline">记云。前云无智亦无得。故今 <lb ed="X" n="0926a02"/><lb ed="R042" n="0062b02"/>蹑为因行由是而得果。前明所離是断惑。今明所 <lb ed="X" n="0926a03"/><lb ed="R042" n="0062b03"/>得是证果也。</p><p xml:id="pX26p0926a0306" cb:place="inline">寻珠曰。无所得虽近叠无得二字。 <lb ed="X" n="0926a04"/><lb ed="R042" n="0062b04"/>亦即远束前七空字。六不字。十三个无字来。以生 <lb ed="X" n="0926a05"/><lb ed="R042" n="0062b05"/>下<persName>佛</persName>菩萨皆用之为因也。</p><p xml:id="pX26p0926a0511" cb:place="inline">释要云。空中无蕴界 <lb ed="X" n="0926a06"/><lb ed="R042" n="0062b06"/>以至无智得者。岂俟融绝而後无哉。良以本无所 <lb ed="X" n="0926a07"/><lb ed="R042" n="0062b07"/>得故也。本无所得。名之为谛。了此无得。名之为观。 <lb ed="X" n="0926a08"/><lb ed="R042" n="0062b08"/>此即所谓深般若也。以无所得句。当连上段看。</p> <lb ed="X" n="0926a09"/><lb ed="R042" n="0062b09"/><p xml:id="pX26p0926a0901">贤首曰。以者。由也。故者。因也。由前无所得为因。令 <lb ed="X" n="0926a10"/><lb ed="R042" n="0062b10"/>後有得也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0926a11"/><lb ed="R042" n="0062b11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0926a1101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0926j01" n="0926j01"/>菩提萨埵依般若波罗蜜多故心无罣碍<note place="interlinear">行成</note>。无罣碍故 <lb ed="X" n="0926a12"/><lb ed="R042" n="0062b12"/>无有恐怖<note place="interlinear">断障</note>。远離顚倒梦想。究竟涅槃<note place="interlinear">得果</note>。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0926a13"/><lb ed="R042" n="0062b13"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0926a1301">此明菩萨证理果。</p><p xml:id="pX26p0926a1308" cb:place="inline">宗泐云。菩提萨埵。能依之人 <lb ed="X" n="0926a14"/><lb ed="R042" n="0062b14"/>也。般若波罗蜜多。所依之法也。菩萨依此般若修 <lb ed="X" n="0926a15"/><lb ed="R042" n="0062b15"/>证。功成理显。故得心无业缚。因无业缚。故无生死 <lb ed="X" n="0926a16"/><lb ed="R042" n="0062b16"/>恐怖。既无生死恐怖。则无顚倒烦恼。三障既空。三 <lb ed="X" n="0926a17"/><lb ed="R042" n="0062b17"/>德乃显。故云究竟涅槃。梵语摩诃般涅槃。华言大 <lb ed="X" n="0926a18"/><lb ed="R042" n="0062b18"/>灭度。大即法身。灭即解脱。度即般若。此之三德。非 <lb ed="X" n="0926a19"/><lb ed="R042" n="0063a01"/>别有也。即三障是。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0926j02" n="0926j02"/>迷即三障。悟即三德。所谓生死 <lb ed="X" n="0926a20"/><lb ed="R042" n="0063a02"/>即法身。烦恼即般若。结业即解脱也。然虽障即是 <lb ed="X" n="0926a21"/><lb ed="R042" n="0063a03"/>德。若非般若之功德不能显。譬如磨镜。垢尽明现 <lb ed="X" n="0926a22"/><lb ed="R042" n="0063a04"/>也。</p><p xml:id="pX26p0926a2202" cb:place="inline">贤首疏云。心无罣碍。行成也。離罣離倒等。断 <lb ed="X" n="0926a23"/><lb ed="R042" n="0063a05"/>障也。究竟涅槃。得果也。涅槃。此云圆寂。德无不备 <lb ed="X" n="0926a24"/><lb ed="R042" n="0063a06"/>称圆。障无不尽称寂。一得永得曰究竟。无罣碍。是 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0926b" n="0926b"/> <lb ed="X" n="0926b01"/><lb ed="R042" n="0063a07"/>惑不碍心。境不碍智。</p><p xml:id="pX26p0926b0109" cb:place="inline">蒙求云。罣者。有所繫缚。如 <lb ed="X" n="0926b02"/><lb ed="R042" n="0063a08"/>羂之罣。碍者。有所挽碍。如石之阻。失真曰顚。逐妄 <lb ed="X" n="0926b03"/><lb ed="R042" n="0063a09"/>曰倒。梦乃想之果。想乃梦之因。</p><p xml:id="pX26p0926b0313" cb:place="inline">義句诠曰。不到 <lb ed="X" n="0926b04"/><lb ed="R042" n="0063a10"/>智得俱无田地。心中罣碍不能全空。心碍未空。虽 <lb ed="X" n="0926b05"/><lb ed="R042" n="0063a11"/>能断恶修善。不能无恐怖。根尘脱不尽也。虽观空 <lb ed="X" n="0926b06"/><lb ed="R042" n="0063a12"/>入定。不能无梦想。种识消不尽也。无恐怖梦想。根 <lb ed="X" n="0926b07"/><lb ed="R042" n="0063a13"/>无罣碍来。无罣碍。根无所得之深般若来。如此。涅 <lb ed="X" n="0926b08"/><lb ed="R042" n="0063a14"/>槃方得究竟。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0926b09"/><lb ed="R042" n="0063a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0926b0901"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0926j03" n="0926j03"/>三世诸<persName>佛</persName>依般若波罗蜜多故。得阿耨多罗三藐三 <lb ed="X" n="0926b10"/><lb ed="R042" n="0063a16"/>菩提。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0926b11"/><lb ed="R042" n="0063a17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0926b1101">此明诸<persName>佛</persName>证智果。言非唯菩萨如是修证。而一切 <lb ed="X" n="0926b12"/><lb ed="R042" n="0063a18"/>诸<persName>佛</persName>。莫不皆修般若。得成正觉也。三世。谓过去未 <lb ed="X" n="0926b13"/><lb ed="R042" n="0063b01"/>来现在。阿耨多罗三藐三菩提。华言无上正等正 <lb ed="X" n="0926b14"/><lb ed="R042" n="0063b02"/>觉。<persName>佛</persName>果之极称也。</p><p xml:id="pX26p0926b1408" cb:place="inline">疏云。觉有二義。正觉是如理 <lb ed="X" n="0926b15"/><lb ed="R042" n="0063b03"/>智。正观真谛。等觉即如量智。遍观俗谛。皆至极无 <lb ed="X" n="0926b16"/><lb ed="R042" n="0063b04"/>边。故云无上。</p><p xml:id="pX26p0926b1606" cb:place="inline">记云。如理智观真。非行理外。故云 <lb ed="X" n="0926b17"/><lb ed="R042" n="0063b05"/>正觉。如量智观俗。如彼性相。遍观察故。故云等觉。 <lb ed="X" n="0926b18"/><lb ed="R042" n="0063b06"/>得一切种智。过彼小乘下位。故无有上。</p><p xml:id="pX26p0926b1816" cb:place="inline">会要云。 <lb ed="X" n="0926b19"/><lb ed="R042" n="0063b07"/>正觉超邪。遍觉超小。三觉道圆。亦超十地。皆无上 <lb ed="X" n="0926b20"/><lb ed="R042" n="0063b08"/>也。</p><p xml:id="pX26p0926b2002" cb:place="inline">廣承云。无上者。真性菩提。正者。实智菩提。遍 <lb ed="X" n="0926b21"/><lb ed="R042" n="0063b09"/>者。方便菩提。三觉圆融名为正觉。诸<persName>佛</persName>依三般若。 <lb ed="X" n="0926b22"/><lb ed="R042" n="0063b10"/>证三菩提。次第可知。</p><p xml:id="pX26p0926b2209" cb:place="inline">蒙求云。得不是从外取得。 <lb ed="X" n="0926b23"/><lb ed="R042" n="0063b11"/>亦不是原无而今始有得之得。只是自有自证。返 <lb ed="X" n="0926b24"/><lb ed="R042" n="0063b12"/>本还源。得无所得之得也。</p><p xml:id="pX26p0926b2411" cb:place="inline">〇释要云。无罣碍。则结 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0926c" n="0926c"/> <lb ed="X" n="0926c01"/><lb ed="R042" n="0063b13"/>业即解脱。究竟方便净涅槃。无恐怖。则苦果即法 <lb ed="X" n="0926c02"/><lb ed="R042" n="0063b14"/>身。究竟性净涅槃。远離顚倒梦想。则烦惑即智明。 <lb ed="X" n="0926c03"/><lb ed="R042" n="0063b15"/>究竟圆净涅槃。</p><p xml:id="pX26p0926c0307" cb:place="inline"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0926j04" n="0926j04"/>依实相般若。得真性菩提。依观照 <lb ed="X" n="0926c04"/><lb ed="R042" n="0063b16"/>般若。得实智菩提。依文字般若。得方便菩提。菩提 <lb ed="X" n="0926c05"/><lb ed="R042" n="0063b17"/>是如如智。智必冥理。涅槃是如如理。理必契智。故 <lb ed="X" n="0926c06"/><lb ed="R042" n="0063b18"/>影略而互言之。</p><p xml:id="pX26p0926c0607" cb:place="inline">正解云。此明诸<persName>佛</persName>亦依三观般 <lb ed="X" n="0926c07"/><lb ed="R042" n="0064a01"/>若。尽五住烦恼。得无上菩提。诸<persName>佛</persName>不言断苦因者。 <lb ed="X" n="0926c08"/><lb ed="R042" n="0064a02"/>以初证涅槃时。诸苦久远<anchor xml:id="nkr_note_add_0926c0801" n="0926c0801"/><anchor xml:id="beg0926c0801" n="0926c0801"/>已<anchor xml:id="end0926c0801"/>断。菩萨始证涅槃。故 <lb ed="X" n="0926c09"/><lb ed="R042" n="0064a03"/>必表其断因。</p> <lb ed="X" n="0926c10"/><lb ed="R042" n="0064a04"/><p xml:id="pX26p0926c1001">△此二段。正擧<persName>佛</persName>菩萨之行。显般若之法。能度一 <lb ed="X" n="0926c11"/><lb ed="R042" n="0064a05"/>切苦厄也。</p><p xml:id="pX26p0926c1105" cb:place="inline">〇上文从空中无色说起。</p><p xml:id="pX26p0926c1115" cb:place="inline">直推到智得 <lb ed="X" n="0926c12"/><lb ed="R042" n="0064a06"/>俱无。正见真空中一无所得。这无得。是实相般若 <lb ed="X" n="0926c13"/><lb ed="R042" n="0064a07"/>的骨裡印。亦即是观照般若的骨裡印。所以提出 <lb ed="X" n="0926c14"/><lb ed="R042" n="0064a08"/>一句。作下文空观的结底。作下文证果的根蒂。言 <lb ed="X" n="0926c15"/><lb ed="R042" n="0064a09"/>唯此真空之理。原是一无所得的。所以<persName>佛</persName>菩萨。皆 <lb ed="X" n="0926c16"/><lb ed="R042" n="0064a10"/>依此真空之智。照见到<anchor xml:id="nkr_note_orig_0926j05" n="0926j05"/>一无所得处。而能得真空 <lb ed="X" n="0926c17"/><lb ed="R042" n="0064a11"/>之理。证涅槃菩提二果也。由以无所得为因。故能 <lb ed="X" n="0926c18"/><lb ed="R042" n="0064a12"/>有所得。</p><p xml:id="pX26p0926c1804" cb:place="inline">色空生灭。垢净增减。蕴界处入。缘谛智得。 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0927a" n="0927a"/> <lb ed="X" n="0927a01"/><lb ed="R042" n="0064a13"/>种种都是<anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j01" n="0927j01"/>罣碍人心的法相。唯般若照见真空。到 <lb ed="X" n="0927a02"/><lb ed="R042" n="0064a14"/>无所得处。则荡然一无罣碍。心中求业性。如芥子 <lb ed="X" n="0927a03"/><lb ed="R042" n="0064a15"/>许不可得。境上极大的恐怖。心上无端的顚倒。皆 <lb ed="X" n="0927a04"/><lb ed="R042" n="0064a16"/>从一丝一层之罣碍而起。心中既无罣碍。则业性 <lb ed="X" n="0927a05"/><lb ed="R042" n="0064a17"/>都忘。安有一法与我为缘为对。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j02" n="0927j02"/>无罣碍三字。是真 <lb ed="X" n="0927a06"/><lb ed="R042" n="0064a18"/>中现前光景。到得真空现前。便是圆顿法门。更不 <lb ed="X" n="0927a07"/><lb ed="R042" n="0064b01"/>用别样修为渐次。所以又叠一句无罣碍故。便直 <lb ed="X" n="0927a08"/><lb ed="R042" n="0064b02"/>接个无有恐怖。他色蕴<anchor xml:id="nkr_note_add_0927a0801" n="0927a0801"/><anchor xml:id="beg0927a0801" n="0927a0801"/>已<anchor xml:id="end0927a0801"/>空。不见有心外之色。恐 <lb ed="X" n="0927a09"/><lb ed="R042" n="0064b03"/>怖个甚么。受想行识的心蕴<anchor xml:id="nkr_note_add_0927a0901" n="0927a0901"/><anchor xml:id="beg0927a0901" n="0927a0901"/>已<anchor xml:id="end0927a0901"/>空。不见有心内之 <lb ed="X" n="0927a10"/><lb ed="R042" n="0064b04"/>心。有甚梦想顚倒。直下便到涅槃究竟田地。只是 <lb ed="X" n="0927a11"/><lb ed="R042" n="0064b05"/>依这无所得的深般若耳。不特菩萨为然。就是三 <lb ed="X" n="0927a12"/><lb ed="R042" n="0064b06"/>世一切诸<persName>佛</persName>。他五住地无明俱尽。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j03" n="0927j03"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0927j03" n="0927j03"/>正觉<anchor xml:id="nkr_note_add_0927a1201" n="0927a1201"/><anchor xml:id="beg0927a1201" n="0927a1201"/>已<anchor xml:id="end0927a1201"/>到无上 <lb ed="X" n="0927a13"/><lb ed="R042" n="0064b07"/>田地。一切种。无功用智圆满一切法。皆是<persName>佛</persName>法。等 <lb ed="X" n="0927a14"/><lb ed="R042" n="0064b08"/>觉<anchor xml:id="nkr_note_add_0927a1401" n="0927a1401"/><anchor xml:id="beg0927a1401" n="0927a1401"/>已<anchor xml:id="end0927a1401"/>到无上田地。又非菩萨可比。而究其本根。亦 <lb ed="X" n="0927a15"/><lb ed="R042" n="0064b09"/>只依此无所得的般若波罗蜜。幷无别法。所谓以 <lb ed="X" n="0927a16"/><lb ed="R042" n="0064b10"/>无所得而得。得归无得也。德备尘沙曰涅。体绝相 <lb ed="X" n="0927a17"/><lb ed="R042" n="0064b11"/>累曰槃。无有少法可得。是无馀涅槃。色即空处是 <lb ed="X" n="0927a18"/><lb ed="R042" n="0064b12"/>正等。不生灭处是正觉。无所得处是无上正等正 <lb ed="X" n="0927a19"/><lb ed="R042" n="0064b13"/>觉。法既如是。人人有分。何故不得受用。只为无智 <lb ed="X" n="0927a20"/><lb ed="R042" n="0064b14"/>慧。不能照见到无所得处。何以不能到无所得处。 <lb ed="X" n="0927a21"/><lb ed="R042" n="0064b15"/>只为不能行深般若。所以说<persName>佛</persName>菩萨行深般若。向 <lb ed="X" n="0927a22"/><lb ed="R042" n="0064b16"/>无依处著两个依字。要人识得欛柄。全在这裡。前 <lb ed="X" n="0927a23"/><lb ed="R042" n="0064b17"/>边从色即空。说到无智得。可谓鸳鸯绣出从君看。 <lb ed="X" n="0927a24"/><lb ed="R042" n="0064b18"/>两个依般若波罗蜜多。<anchor xml:id="nkr_note_add_0927a2401" n="0927a2401"/><anchor xml:id="beg0927a2401" n="0927a2401"/>已<anchor xml:id="end0927a2401"/>是手把金针度与人。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0927b" n="0927b"/> <lb ed="X" n="0927b01"/><lb ed="R042" n="0065a01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0927b0101"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j04" n="0927j04"/>故知般若波罗蜜多。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0927b02"/><lb ed="R042" n="0065a02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0927b0201">疏云。言故知者牒前起後也。</p><p xml:id="pX26p0927b0212" cb:place="inline">寻珠云。故字承上 <lb ed="X" n="0927b03"/><lb ed="R042" n="0065a03"/><persName>佛</persName>菩萨依之证果来。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0927b04"/><lb ed="R042" n="0065a04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0927b0401">是大神咒。是大明咒。是无上咒。是无等等咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0927b05"/><lb ed="R042" n="0065a05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0927b0501">疏云。歎其勝能。略叙四德。然有三释。若就法释。除 <lb ed="X" n="0927b06"/><lb ed="R042" n="0065a06"/>障不虚名神。智鉴无昧名明。更无加过名无上。独 <lb ed="X" n="0927b07"/><lb ed="R042" n="0065a07"/>绝无伦名无等。就功德释。能破烦恼。能破无明。令 <lb ed="X" n="0927b08"/><lb ed="R042" n="0065a08"/>因行满。令果德圆。就位释。过凡。越小。超因。齐果。</p> <lb ed="X" n="0927b09"/><lb ed="R042" n="0065a09"/><p xml:id="pX26p0927b0901">義诠云。无等。谓无俦例。重言等者。谓无等而又 <lb ed="X" n="0927b10"/><lb ed="R042" n="0065a10"/>能等物。不与诸法为侣。而法法全该。平等不二。正 <lb ed="X" n="0927b11"/><lb ed="R042" n="0065a11"/>应三藐二字。</p><p xml:id="pX26p0927b1106" cb:place="inline">六观氏云。所言咒者。非别有咒。即 <lb ed="X" n="0927b12"/><lb ed="R042" n="0065a12"/>此般若便是。然既曰般若而又名咒者。极言神速 <lb ed="X" n="0927b13"/><lb ed="R042" n="0065a13"/>之效也。</p><p xml:id="pX26p0927b1304" cb:place="inline">廣承云。方便般若。是大神咒。观照般若。 <lb ed="X" n="0927b14"/><lb ed="R042" n="0065a14"/>是大明咒。实相般若。是无上咒。诸法空相不生不 <lb ed="X" n="0927b15"/><lb ed="R042" n="0065a15"/>灭等。是无等等咒。</p><p xml:id="pX26p0927b1508" cb:place="inline">紫柏云。此无得之光。菩萨依 <lb ed="X" n="0927b16"/><lb ed="R042" n="0065a16"/>之而得无碍。诸<persName>佛</persName>亦依而得菩提。大哉心光。智不 <lb ed="X" n="0927b17"/><lb ed="R042" n="0065a17"/>可知。识不可识。阴阳不能笼<g ref="#CB00746">罩</g>。有无不能形容。破 <lb ed="X" n="0927b18"/><lb ed="R042" n="0065a18"/>障除昏。凡圣无与等者。谓之大神大明。无上等等 <lb ed="X" n="0927b19"/><lb ed="R042" n="0065b01"/>咒。不亦宜乎。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0927b20"/><lb ed="R042" n="0065b02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0927b2001"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j05" n="0927j05"/>能除一切苦。真实不虚。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0927b21"/><lb ed="R042" n="0065b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0927b2101">文句云。能除一切苦。即度一切苦厄。非证真空者 <lb ed="X" n="0927b22"/><lb ed="R042" n="0065b04"/>不能也。恐众生信心不及。又申言之。而决定告以 <lb ed="X" n="0927b23"/><lb ed="R042" n="0065b05"/>真实不虚。慈愍有情。为何如哉。</p><p xml:id="pX26p0927b2313" cb:place="inline">宗泐云。此结般 <lb ed="X" n="0927b24"/><lb ed="R042" n="0065b06"/>若功用廣大。除苦得乐。决定无疑。令诸众生信受 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0927c" n="0927c"/> <lb ed="X" n="0927c01"/><lb ed="R042" n="0065b07"/>奉行也。苦谓三苦八苦一切苦也。</p><p xml:id="pX26p0927c0114" cb:place="inline">会要云。三受 <lb ed="X" n="0927c02"/><lb ed="R042" n="0065b08"/>能生三苦。苦体即三界色心。一苦受。能生苦苦。此 <lb ed="X" n="0927c03"/><lb ed="R042" n="0065b09"/>唯欲界。</p><p xml:id="pX26p0927c0304" cb:place="inline">二乐受。能生壞苦。此通欲色二界。</p><p xml:id="pX26p0927c0317" cb:place="inline">三捨受。 <lb ed="X" n="0927c04"/><lb ed="R042" n="0065b10"/>能生行苦。此通无色界。</p><p xml:id="pX26p0927c0410" cb:place="inline">八苦者。一生苦。二老苦。三 <lb ed="X" n="0927c05"/><lb ed="R042" n="0065b11"/>病苦。四死苦。五爱别離苦。六怨憎会苦。七求不得 <lb ed="X" n="0927c06"/><lb ed="R042" n="0065b12"/>苦。总擧前七。方成第八五阴盛苦。亦名五取蕴苦。</p> <lb ed="X" n="0927c07"/><lb ed="R042" n="0065b13"/><p xml:id="pX26p0927c0701">若三八相摄。苦苦摄八苦中五。谓生死老病怨憎 <lb ed="X" n="0927c08"/><lb ed="R042" n="0065b14"/>会。顺苦受法。</p><p xml:id="pX26p0927c0806" cb:place="inline">壞苦摄八苦中二。求不得爱别離。顺 <lb ed="X" n="0927c09"/><lb ed="R042" n="0065b15"/>乐受法。</p><p xml:id="pX26p0927c0904" cb:place="inline"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0927j06" n="0927j06"/>行苦摄一。即五取蕴苦。顺捨受法。</p><p xml:id="pX26p0927c0920" cb:place="inline">疏抄 <lb ed="X" n="0927c10"/><lb ed="R042" n="0065b16"/>曰。大经云。苦有无量相。非声闻缘觉所知。以二乘 <lb ed="X" n="0927c11"/><lb ed="R042" n="0065b17"/>虽知苦相。不知无量相。故瑜伽说苦有一百二十。 <lb ed="X" n="0927c12"/><lb ed="R042" n="0065b18"/>即四十四论增数明之。</p><p xml:id="pX26p0927c1210" cb:place="inline">贤首曰。除苦决定。故云 <lb ed="X" n="0927c13"/><lb ed="R042" n="0066a01"/>真实不虚。</p><p xml:id="pX26p0927c1305" cb:place="inline">義诠云。一切世间修行功修德除苦 <lb ed="X" n="0927c14"/><lb ed="R042" n="0066a02"/>之法。总是权巧方便。不是真实究竟法门。唯此般 <lb ed="X" n="0927c15"/><lb ed="R042" n="0066a03"/>若力用。乃能究竟離苦。真实不虚也。欲度一切苦 <lb ed="X" n="0927c16"/><lb ed="R042" n="0066a04"/>厄者。可不从此法门入乎。旧解大神大明。即将扫 <lb ed="X" n="0927c17"/><lb ed="R042" n="0066a05"/>荡烦恼窟穴。降伏生死魔军。转凡入圣等语入讲。 <lb ed="X" n="0927c18"/><lb ed="R042" n="0066a06"/>似侵度苦厄意。至度苦句。便似褈复无味。大神大 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0928a" n="0928a"/> <lb ed="X" n="0928a01"/><lb ed="R042" n="0066a07"/>明。只照无智得以前。虚虚论理。而以涅槃菩提二 <lb ed="X" n="0928a02"/><lb ed="R042" n="0066a08"/>段。入度苦内讲。较淸楚。真实不虚。紧接度苦说。</p> <lb ed="X" n="0928a03"/><lb ed="R042" n="0066a09"/><p xml:id="pX26p0928a0301">集解云。此经归到除一切苦。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0928j01" n="0928j01"/>真实不虚。只是不落 <lb ed="X" n="0928a04"/><lb ed="R042" n="0066a10"/>生灭境。得个实落受用耳。</p><p xml:id="pX26p0928a0411" cb:place="inline">〇義诠云。是大神咒四 <lb ed="X" n="0928a05"/><lb ed="R042" n="0066a11"/>句。根色不异空。至无智无得。就意義深廣处说。以 <lb ed="X" n="0928a06"/><lb ed="R042" n="0066a12"/>劝人之修持。能除一切苦二句。根涅槃菩提二段 <lb ed="X" n="0928a07"/><lb ed="R042" n="0066a13"/>用功切近处说。以劝人之信受。</p><p xml:id="pX26p0928a0713" cb:place="inline">〇文句云。此段赞 <lb ed="X" n="0928a08"/><lb ed="R042" n="0066a14"/>歎般若真空之勝。是急切劝勉之辞。</p> <lb ed="X" n="0928a09"/><lb ed="R042" n="0066a15"/><p xml:id="pX26p0928a0901">△承上文言。诸<persName>佛</persName>菩萨。皆依此般若而证极果。故 <lb ed="X" n="0928a10"/><lb ed="R042" n="0066a16"/>知此般若波罗蜜多。不是语言文字可求。不是思 <lb ed="X" n="0928a11"/><lb ed="R042" n="0066a17"/>量分别可及。单以经言。未足以形其神妙光明。未 <lb ed="X" n="0928a12"/><lb ed="R042" n="0066a18"/>足以显其高上等遍。<persName>佛</persName>法中機用之最秘密最灵 <lb ed="X" n="0928a13"/><lb ed="R042" n="0066b01"/>应者。莫如咒。般若波罗蜜多。其即咒而<anchor xml:id="nkr_note_add_0928a1301" n="0928a1301"/><anchor xml:id="beg0928a1301" n="0928a1301"/>已<anchor xml:id="end0928a1301"/>矣。咒乃 <lb ed="X" n="0928a14"/><lb ed="R042" n="0066b02"/><persName>佛</persName>说密语。即第一義。有转变罔测之力。人莫知其 <lb ed="X" n="0928a15"/><lb ed="R042" n="0066b03"/>機。物莫知其故。故以之赞般若也。真实不虚以上。 <lb ed="X" n="0928a16"/><lb ed="R042" n="0066b04"/>承前文显说般若。而结赞为密。说咒以下。承本文 <lb ed="X" n="0928a17"/><lb ed="R042" n="0066b05"/>显中具密。而正说密咒以通结之。大神四句约体 <lb ed="X" n="0928a18"/><lb ed="R042" n="0066b06"/>赞密。能除二句。约用赞密。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0928a19"/><lb ed="R042" n="0066b07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0928a1901"><anchor xml:id="nkr_note_orig_0928j02" n="0928j02"/>故说般若波罗蜜多咒。即说咒曰。</p><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0928a1917" cb:place="inline">揭谛揭谛 波 <lb ed="X" n="0928a20"/><lb ed="R042" n="0066b08"/>罗揭谛 波罗僧揭谛 菩提萨婆诃</p></cb:div> <lb ed="X" n="0928a21"/><lb ed="R042" n="0066b09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0928a2101">△承上文言。唯般若有如是功用。则般若即咒矣。 <lb ed="X" n="0928a22"/><lb ed="R042" n="0066b10"/>然不说咒。不能显般若離言绝相之妙。故既说经 <lb ed="X" n="0928a23"/><lb ed="R042" n="0066b11"/>以示其修。又说咒以显其妙。他处经是经。咒是咒。 <lb ed="X" n="0928a24"/><lb ed="R042" n="0066b12"/>经显咒密。故经有经名。咒有咒名。今则般若即咒。 <pb ed="X" xml:id="X26.0566.0928b" n="0928b"/> <lb ed="X" n="0928b01"/><lb ed="R042" n="0066b13"/>即显即密。咒即般若。即密即显。经名即是咒名。不 <lb ed="X" n="0928b02"/><lb ed="R042" n="0066b14"/>分显密二義也。咒是诸<persName>佛</persName>秘语。非因位所解。但当 <lb ed="X" n="0928b03"/><lb ed="R042" n="0066b15"/>诵持。除障增福。不可强释。若欲强释。姑就旧義略 <lb ed="X" n="0928b04"/><lb ed="R042" n="0066b16"/>解之。揭。去也。度也。谛。真实不虚也。即深慧功能。谓 <lb ed="X" n="0928b05"/><lb ed="R042" n="0066b17"/>去一切业障。度一切苦厄而归真实也。重言揭谛 <lb ed="X" n="0928b06"/><lb ed="R042" n="0066b18"/>者。自度度他也。波罗羯谛者。波罗此云彼岸。即度 <lb ed="X" n="0928b07"/><lb ed="R042" n="0067a01"/>所处也。波罗僧羯谛者。僧。谓总也。众也。溥也。即谓 <lb ed="X" n="0928b08"/><lb ed="R042" n="0067a02"/>自度度他。总到彼岸也。言菩提者。到何等彼岸。谓 <lb ed="X" n="0928b09"/><lb ed="R042" n="0067a03"/>大菩提处也。言萨婆诃者。此云速疾。以此般若而 <lb ed="X" n="0928b10"/><lb ed="R042" n="0067a04"/>得菩提。乃迅速而无阻滞也。</p><p xml:id="pX26p0928b1012" cb:place="inline">〇寻珠云。法花疏云。 <lb ed="X" n="0928b11"/><lb ed="R042" n="0067a05"/>说咒之義。诸师或说鬼神王名。称其王名。则部落 <lb ed="X" n="0928b12"/><lb ed="R042" n="0067a06"/>敬主。故能降伏一切鬼魅。此世界悉昙。或云。咒如 <lb ed="X" n="0928b13"/><lb ed="R042" n="0067a07"/>军中密号。唱号相应。无所诃问。此为人悉昙。或云 <lb ed="X" n="0928b14"/><lb ed="R042" n="0067a08"/>咒者。密默治恶。恶自休息。馀无识者。此对治悉昙。 <lb ed="X" n="0928b15"/><lb ed="R042" n="0067a09"/>或云咒如军中密令。唯秉帅者知。馀皆莫测。喩咒 <lb ed="X" n="0928b16"/><lb ed="R042" n="0067a10"/>唯<persName>佛</persName>知。馀位莫解。此第一悉昙。又咒者。愿也。如蜾 <lb ed="X" n="0928b17"/><lb ed="R042" n="0067a11"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0928b1701" n="0928b1701"/><anchor xml:id="beg0928b1701" n="0928b1701"/>蠃<anchor xml:id="end0928b1701"/>之祝螟蛉。愿其类我。<persName>佛</persName>菩萨愿诸众生。悉如我 <lb ed="X" n="0928b18"/><lb ed="R042" n="0067a12"/>之得成正觉也。</p><p xml:id="pX26p0928b1807" cb:place="inline">孤山曰。深求其致。亦只是密说 <lb ed="X" n="0928b19"/><lb ed="R042" n="0067a13"/>此般若无所得心耳。与诸法空相无智无得相应。 <lb ed="X" n="0928b20"/><lb ed="R042" n="0067a14"/>人能以心<anchor xml:id="nkr_note_orig_0928001" n="0928001"/>特。勿以口持。专一持。不杂念<anchor xml:id="note_star_1" n="0928001" type="star"/>特。勿忘勿 <lb ed="X" n="0928b21"/><lb ed="R042" n="0067a15"/>助。持到无所得田地。默契此蕴空般若无所得心。 <lb ed="X" n="0928b22"/><lb ed="R042" n="0067a16"/>是则令人生大智慧。无得而得。秘密之道。莫加于 <lb ed="X" n="0928b23"/><lb ed="R042" n="0067a17"/>此。持咒者应如是。行深般若者。亦复如是。</p></cb:div></cb:div> <lb ed="X" n="0928b24"/><lb ed="R042" n="0067a18"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead>般若波罗蜜多心经彙纂<note place="inline">终</note></cb:jhead></cb:juan> </body> <back> <cb:div type="apparatus"> <head>挍注</head> <p> <app from="#beg0916c0801" to="#end0916c0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0917a0901" to="#end0917a0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0917a1001" to="#end0917a1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0918a1801" to="#end0918a1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">玘</lem><rdg wit="#wit.orig"><g ref="#CB00215">玘</g></rdg></app> <app from="#beg0919b1301" to="#end0919b1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0921b1801" to="#end0921b1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0922b0101" to="#end0922b0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0923a2001" to="#end0923a2001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0924b2301" to="#end0924b2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0925a2301" to="#end0925a2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0925b0701" to="#end0925b0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0925c0501" to="#end0925c0501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0926c0801" to="#end0926c0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0927a0801" to="#end0927a0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0927a0901" to="#end0927a0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0927a1201" to="#end0927a1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0927a1401" to="#end0927a1401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0927a2401" to="#end0927a2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0928a1301" to="#end0928a1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0928b1701" to="#end0928b1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">蠃</lem><rdg wit="#wit.orig">羸</rdg></app> </p> </cb:div> <cb:div type="cbeta-notes"> <head>CBETA 挍注</head> <p> <note n="0919j01" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0919j01">此经以单法为名实相为体观照为宗渡苦海为用大乘为教相法者即般若波罗蜜多也实相者即诸法空相也观照即照见五蕴皆空也度苦即度一切苦厄也大乘即菩萨行深般若也〇按義句诠及紫柏论谓心是喩经题法喩兼取存参･实相般若即生<persName>佛</persName>性体观照般若即行人工夫文字般若即<persName>佛</persName>祖言教･众生迷慧性溺情欲即是入苦海･不得般若不见真谛不见真谛不名般若〇以般若智慧得到彼岸不外自识此心题兼华梵两言显标宗旨･诸说各有是处然宗钵柄为是不空云菩萨有般若波罗蜜多心名普遍智藏圭山云般若之心是万法之体･疏云题有三释初教義分二谓般若心是所诠之義经是能诠之教二就所诠義中法喩分二谓般若是所显之法心是能显之喩即般若内统摄要妙之義三就前法中体用分二谓般若是体波罗蜜多是用二转依果谓转烦恼为菩提转生死为涅槃</note> <note n="0921j01" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0921j01">质言云观自在三字是依修证所显之名〇反观自在之性依修而名观听圆明遍十方界自在无碍依证而名又自者显物物头头无非自己在者尘尘刹刹靡不克周照见句是明行深等義</note> <note n="0922j01" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0922j01">正解云五蕴为万法之总万法皆五蕴之所变现五蕴既作如是观则凡根身器界无明烦恼泊生死涅槃无不与真空实相平等无二亦同作如是观也返源解脱非撥弃根尘之谓只是转识成智即情复性･空观破见思惑证一切智成般若德假观破尘沙惑证道种智成解脱德中观破无明惑证一切种智成法身德･文句云此第二节详言五蕴皆空･正解云已上三观是示真见破妄见下三谛是示真相破妄相</note> <note n="0924j08" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0924j08">谛缘之法虽为二乘实通大乘其要皆为断生死本灭无明因复归净明妙性而已廣开为缘总摄为谛其实一理但声闻缘觉大乘所证有浅深耳</note> <note n="0925j02" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0925j02">智得正是实证何以言无盖正照空时照外无空空外无照如空合空似水投水若有智得即落边见非真空矣故般若以无得为宗･涅槃论云无得是有得之真名有得是无得之伪号正解云菩萨断惑至无智无得正是生灭灭已寂灭现前之时非甚深般若曷能臻此</note> <note n="0927j03" resp="#resp3" type="mod" subtype="jie" target="#nkr_note_mod_0927j03">正解云已上释明首节证真之義以无所得句总约凡情圣解俱空承上起下之辞言菩萨与<persName>佛</persName>证涅槃得菩提皆以此为因也</note> </p> </cb:div> <cb:div type="xuzang-notes"> <head>卍续藏 挍注</head> <p> <note n="0916001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0916001">（便宜上、表题ヲ附ス。<g ref="#CB18834">󴦒</g>）</note> <note n="0918j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0918j01">低头注中文首附△印者</note> <note n="0919j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0919j01">此经以单法为名实相为体观照为宗渡苦海为用大乘为教相法者即般若波罗蜜多也实相者即诸法空相也观照即照见五蕴皆空也度若即度一切苦厄也大乘即菩萨行深般若也〇按義句诠及紫柏论谓心是喩经题法喩兼取存参･实相般若即生<persName>佛</persName>性体观照般若即行人工夫文字般若即<persName>佛</persName>祖言教･众生迷慧性溺情欲即是入苦海･不得般若不见真谛不见真谛不名般若〇以般若智慧得到彼岸不外自识此心题兼华梵两言显标宗旨･诸说各有是处然宗钵柄为是不空云菩萨有般若波罗蜜多心名普遍智藏圭山云般若之心是万法之体･疏云题有三释初教義分二谓般若心是所诠之義经是能诠之教二就所诠義中法喩分二谓般若是所显之法心是能显之喩即般若内统摄要妙之義三就前法中体用分二谓般若是体波罗蜜多是用二转依果谓转烦恼为菩提转生死为涅槃</note> <note n="0920j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0920j01">第一段原行标纲･观自在四句为一经之纲首句是示能观之人次句是标所修之法三句是标所断之惑四句是标所证之果</note> <note n="0920j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0920j02">寻珠云般若言行者日用行持非数宝算沙可及言深者无上甚深非浅夫劣智可穷</note> <note n="0920j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0920j03">照即般若深智约体言见即无相慧眼约用言皆空者一切法无我也五蕴摄尽根尘识等染法为万苦之根〇旧云五阴阴者盖覆義新云五蕴蕴者积聚義</note> <note n="0920j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0920j04">一切苦厄皆自执五蕴生菩萨愍众生迷于其中故说此般若令其修习以度〇度苦即是自在</note> <note n="0921j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0921j01">质言云观自在三字是依修证所显之名〇反观自在之性依修而名观听圆明遍十方界自在无碍依证而名又自者显物物头头无非自巳在者尘尘刹刹靡不克周照见句是明行深等義</note> <note n="0921j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0921j02">第二段详示蕴空此段色不异空六句是明空理正说观照般若</note> <note n="0921j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0921j03">自此直至无智无得是廣释五蕴皆空之境而观照自在其中以非观照不能达此境地也圭山观门註云色空虽对说本意唯归于空以色是虚名虚相无纤毫之体故修此观者意在此故･疏云此段文有四释一正释小乘疑二兼释菩萨疑三显正義四释观行〇宝性论曰空乱意菩萨有三种疑一疑空异色取色外空二疑空灭色取断灭空三疑空是物以空为有舍利子聪慧第一故对之释疑也</note> <note n="0921j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0921j04">四蕴皆是一心识即心主受想行是心所发五蕴只是色心两项〇妄想六名曰见楞严经</note> <note n="0922j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0922j01">正解云五蕴为万法之总万法皆五蕴之所变现五蕴既作如是观则凡根身器界无明烦恼泊生死涅槃无不与真空实相平等无二亦同作如是观也返源解脱非撥弃根尘之谓只是转识成智即情复性･空观破见思惑证一切智成般若德假观破尘沙惑证道种智成解脱德中观破无明惑证一切种智成法身德･文句云此第二节详言五蕴皆空･正解云巳上三观是示真见破妄见下三谛是示真相破妄相</note> <note n="0922j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0922j02">第三段就空释体･此段是显出空相正明实相般若〇疏云此显法体</note> <note n="0922j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0922j03">此即是空相之相即般若实相即真如自性也</note> <note n="0923j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0923j01">增减有两義一约真理则圣增而凡减二约妄染则凡增而圣减</note> <note n="0923j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0923j02">文句云此第三节言诸法空相无生灭等以足上第二节之意〇二节三节总是释行深般若</note> <note n="0923j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0923j03">第四段明空離相･此段是廣明真空離相以显空性也初離六凡次離三圣贤首判为明所離</note> <note n="0923j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0923j04">无五蕴</note> <note n="0923j05" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0923j05">无十二入</note> <note n="0924j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j01">无十八界</note> <note n="0924j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j02">以上三节明无蕴处界法是断凡情</note> <note n="0924j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j03">楞伽经八识附录</note> <note n="0924j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j04">根尘识只色心二字尽之</note> <note n="0924j05" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j05">无缘觉法</note> <note n="0924j06" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j06">一切业因俱自无明而起顺则缘生逆则缘灭顺则生者谓前能生後顺生死也逆则灭者逆观以生无有故逆生死也约流转还灭以为顺逆无明为长夜之体生死为长夜之业无明为流转之首老死为流转之尾无明尽为还灭之首老死尽为还灭之尾･依三世说过去有二现在有八未来有二･義句诠谓此三有之业说前世为前有今生为中有後世为後有</note> <note n="0924j07" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j07">无声闻法</note> <note n="0924j08" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0924j08">谛缘之法虽为二乘实通大乘其要皆为断生死本灭无明因复归净明妙性而巳廣开为缘总摄为谛其实一理但声闻缘觉大乘所证有浅深耳</note> <note n="0925j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0925j01">无菩萨法</note> <note n="0925j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0925j02">智得正是实证何以言无盖正照空时照外无空空外无照如空合空似水投水若有智得即落边见非真空矣故般若以无得为宗･涅槃论云无得是有得之真名有得是无得之伪号正解云菩萨断惑至无智无得正是生灭灭巳寂灭现前之时非甚深般若曷能臻此</note> <note n="0925j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0925j03">以上三节明无缘觉声闻诸法是断圣解</note> <note n="0925j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0925j04">即所谓十一色也意无形质故不在色例･识力最能为害</note> <note n="0925j05" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0925j05">第五段从行显法，此段显般若之法能度一切苦厄〇无得故能有得下明所得有二</note> <note n="0926j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0926j01">此段科为证真是显圆成实性寂灭现前释明度苦此言菩萨依此般若之法得涅槃断果断者断苦因也菩提萨埵廣指一切菩萨言而观音在其中〇到得心无罣碍便是行成</note> <note n="0926j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0926j02">迷即三障悟即三德</note> <note n="0926j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0926j03">此言诸<persName>佛</persName>依此般若之法得菩提智果智果谓四智菩提之果也依起信论即究竟始觉合本觉时平等无二觉异为智果也･<persName>佛</persName>得菩提亦只依此幷无别法</note> <note n="0926j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0926j04">依犹仗也界乎中间双通人法然亦不可竟谓<persName>佛</persName>祖有实法与人无依而依方是真依</note> <note n="0926j05" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0926j05">得涅槃得菩提即是无得之得故云无得乃能有得</note> <note n="0927j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j01">这罣碍二字正说著二乘的痛处</note> <note n="0927j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j02">无罣碍即是行深之时</note> <note n="0927j03" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j03">正解云巳上释明首节证真之義以无所得句总约凡情圣解俱空承上起下之辞言菩萨与<persName>佛</persName>证涅槃得菩提皆以此为因也</note> <note n="0927j04" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j04">第六段结赞显密･此承前文显说般若而赞其密･贤首曰先别歎後总结</note> <note n="0927j05" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j05">此极赞般若功用之廣大〇真实不虚单承度苦有兼证果度苦两项说者非是证果即是度苦不分二顶也</note> <note n="0927j06" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0927j06">正解云此节是结前断证之功赞般若之德用难思劝人受持获益也</note> <note n="0928j01" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0928j01">真实不虚集解谓般若乃真实不虚之理即周子所谓无极之真</note> <note n="0928j02" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" subtype="jie" target="#nkr_note_orig_0928j02">第七段正说密咒･此段承上以四咒字赞前显说般若经之功德是不可思议境界故复宣不可思议之密咒令人显密兼持也･此咒是密说般若以结经即以证经･显说般若所以破其昏迷令人生慧密说般若所以摄其散乱令人生定定慧兼持方能速到彼岸</note> <note n="0928001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0928001 #note_star_1">特疑持次同</note> </p> </cb:div> <cb:div type="add-notes"> <head>新增挍注</head> <p> <note n="0916c0801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0916c0801">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0917a0901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0917a0901">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0917a1001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0917a1001">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0918a1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0918a1801">玘【CB】，<g ref="#CB00215">玘</g>【卍续】</note> <note n="0919b1301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0919b1301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0921b1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0921b1801">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0922b0101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0922b0101">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0923a2001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0923a2001">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0924b2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0924b2301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0925a2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0925a2301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0925b0701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0925b0701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0925c0501" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0925c0501">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0926c0801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0926c0801">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0927a0801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0927a0801">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0927a0901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0927a0901">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0927a1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0927a1201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0927a1401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0927a1401">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0927a2401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0927a2401">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0928a1301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0928a1301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0928b1701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0928b1701">蠃【CB】，羸【卍续】</note> </p> </cb:div> </back></text></TEI>